नेपाल पूर्वाधार 
काठमाडौं । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी पर्व आज देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ। हिन्दू धर्मावलम्बीले नाग देवताको पूजा तथा आराधना गरी नागपञ्चमी मनाउने परम्परा अनुसार आज घरघरमा नागको तस्बिर टाँसेर विधिपूर्वक पूजा गरिएको छ।
नागपञ्चमीका अवसरमा घरको मूलढोकामाथि वा ढोकाको दायाँबायाँ नागको तस्बिर टाँसेर दूध, अक्षता, फूल, दूबो लगायतका पूजासामग्री चढाउने चलन छ। धार्मिक मान्यताअनुसार नाग देवताको पूजा गर्दा वर्षभर घरमा नाग, सर्प तथा बिच्छीलगायत विषालु जीवको भयबाट मुक्ति मिल्ने तथा परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र सुरक्षा कायम हुने विश्वास गरिन्छ।
नागपञ्चमीका दिन नागको तस्बिर घरको मूलढोकामा टाँसेर पूजा तथा अर्चना गर्दै विभिन्न नागप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने गरिन्छ। यस दिन नाग देवतालाई दूध चढाउने, धूप–दीप बाल्ने, फूल तथा दूबो अर्पण गर्ने र परिवारको सुख–समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा रहेको छ।
नागस्थान र मन्दिरमा श्रद्धालुको भीड
नागपञ्चमीका अवसरमा काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नागस्थान तथा नागसँग सम्बन्धित मन्दिरमा बिहानैदेखि श्रद्धालुको भीड लागेको छ।
काठमाडौंको नक्साल नागपोखरी, टौदह, ललितपुरको नागदह तथा भक्तपुरको ऐतिहासिक नागपोखरीलगायत स्थानमा भक्तजनले नाग देवताको पूजा तथा दर्शन गरेका छन्।
भक्तपुरको ऐतिहासिक नागपोखरीमा नाग देवताको दर्शन तथा पूजाअर्चना गर्न बिहानैदेखि ठूलो संख्यामा भक्तजन पुगेका छन्। परिवारको सुख, शान्ति, रक्षा र समृद्धिको कामना गर्दै भक्तजनले पोखरी परिसरमा दूध, दूबो, अक्षता तथा अन्य पूजासामग्री चढाएर नागको पूजा गरेका छन्।
स्थानीयहरूको सक्रियतामा यस वर्ष भक्तपुरको नागपोखरीमा परम्परागत बाजा बजाएर पर्वलाई थप उत्सवमय बनाइएको छ। नागपञ्चमीका दिन हरेक वर्ष नागपोखरीमा विशेष पूजा तथा मेला लाग्ने भएकाले यसले स्थानीय संस्कृति र परम्पराको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
त्यस्तै, राजधानीको नक्साल नागपोखरीमा पनि बिहानैदेखि श्रद्धालुको भीड लागेको छ। भक्तजनले नागको पूजा गर्दै परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरेका छन्।
ललितपुरको नागदहमा पनि नागपञ्चमीका अवसरमा विशेष पूजाआजा भइरहेको छ। नागपञ्चमीमा नागदहमा पूजा गर्ने तथा नाग देवताको दर्शन गर्ने धार्मिक परम्परा रहँदै आएको छ।
टौदहमा कर्कोटक नागराज–नागरानीको पूजा
नागपञ्चमीका अवसरमा काठमाडौंको टौदहमा पनि नागको पूजा गरिएको छ। टौदहलाई कर्कोटक नागराज–नागरानीको बासस्थानका रूपमा धार्मिक विश्वास गरिन्छ।
नागपञ्चमीका दिन टौदहमा पुगेर नागको पूजा गर्ने तथा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने भक्तजनको सहभागिता रहने गरेको छ।
नागसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताका कारण टौदहलाई काठमाडौं उपत्यकाका महत्वपूर्ण नागस्थानमध्ये एक मानिन्छ।
प्राकृतिक प्रकोपबाट जोगिने धार्मिक विश्वास
नागपञ्चमीका दिन घरको मूलढोकामा नागको तस्बिर टाँसेर पूजा गर्दा वर्षभर नाग, सर्प, बिच्छीलगायत विषालु जीवको भयबाट सुरक्षित रहन सकिने धार्मिक विश्वास छ। त्यस्तै, आगलागी, चट्याङलगायत प्राकृतिक प्रकोपबाट समेत घरपरिवार सुरक्षित रहने जनविश्वास रहेको छ।
यही विश्वासका आधारमा नागको तस्बिरमा पूजा गरी घरको मूलढोकामा टाँस्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चलिआएको छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार नागलाई भूमिगत जलस्रोत, वर्षा र प्रकृतिसँग समेत जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नाग देवताको पूजा गर्दा वर्षा राम्रो हुने, खेतबारीमा उब्जनी बढ्ने तथा परिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने विश्वाससमेत विभिन्न समुदायमा रहेको छ।
प्रकृति र सर्प संरक्षणसँग पनि जोडिन्छ नागपञ्चमी
नागपञ्चमीलाई धार्मिक पर्वका रूपमा मात्र नभई प्रकृति तथा जैविक विविधता संरक्षणसँग जोडेर पनि हेर्ने गरिन्छ।
खेतबारी तथा प्राकृतिक क्षेत्रमा पाइने विभिन्न प्रजातिका सर्पले मुसालगायतका जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। मुसा तथा अन्य हानिकारक जीवको संख्या नियन्त्रणमा सर्पले सहयोग गर्ने भएकाले कृषि प्रणाली र पर्यावरणीय सन्तुलनमा समेत सर्पको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।
यसकारण नागपञ्चमीले सर्प तथा अन्य जीवप्रति अनावश्यक डर र हिंसा नगरी प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्नुपर्ने सन्देशसमेत दिने गरेको छ।
नागपञ्चमीका अवसरमा नागको पूजा गर्ने धार्मिक परम्पराले प्रकृति, पानी, जमिन र जैविक विविधताप्रति सम्मान गर्ने संस्कृतिलाई पनि निरन्तरता दिएको छ।
नेपालमा विभिन्न समुदायले आफ्नै मौलिक परम्परा र संस्कृतिअनुसार नागपञ्चमी मनाउने गरेका छन्। काठमाडौं उपत्यकामा रहेका नागपोखरी, नागदह, टौदह तथा अन्य नागस्थानमा विशेष पूजाआजा र धार्मिक गतिविधि हुने भएकाले यस पर्वले धार्मिकसँगै सांस्कृतिक महत्वसमेत बोकेको छ।
यसरी नाग देवताको पूजा, परिवारको सुख–शान्तिको कामना तथा प्रकृति र जीव संरक्षणको सन्देशसहित नागपञ्चमी पर्व आज देशभर मनाइँदैछ।
तस्बिर : आभास रञ्जित, सुर्याम्स उप्रेती/नेपाल फोटो लाइब्रेरी
