जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना: कर्णालीको समृद्धि, स्वच्छ ऊर्जा र दिगो विकासको आधार

नेपाल विश्वका जलस्रोतमा धनी राष्ट्रहरूमध्ये एक हो । हिमालबाट उत्पन्न हुने हजारौं नदी तथा खोलाहरूले देशलाई जलविद्युत् उत्पादनका लागि अपार सम्भावना प्रदान गरेका छन् । विभिन्न अध्ययनअनुसार नेपालको आर्थिक रूपमा उपयोग गर्न सकिने जलविद्युत् क्षमता करिब ४२ हजार मेगावाट रहेको मानिन्छ। यस सम्भावनाको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकेमा ऊर्जा आत्मनिर्भरता मात्र होइन, औद्योगिकीकरण, रोजगारी सिर्जना, क्षेत्रीय सन्तुलित विकास तथा हरित अर्थतन्त्रको निर्माणमा उल्लेखनीय योगदान पुग्न सक्छ ।

नेपाल सरकारले स्वच्छ ऊर्जा विकासलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाइरहेको वर्तमान अवस्थामा निजी क्षेत्र र सार्वजनिक संस्थाहरूको साझेदारीमा विभिन्न जलविद्युत् आयोजना निर्माण भइरहेका छन्। तीमध्ये नेपाल सरकार, उर्जा जलश्रोत तथा सिंचाई मन्त्रालयको “जनताको जलविद्युत कार्यक्रम” अन्तर्गत रही नेपालमा पहिलो पल्ट नेपाल सरकारको आंगिक निकायहरुको (कर्णाली प्रदेश सरकार र स्थानीय पालिकाहरु समेत) ५१ प्रतिशत सस्थापक शेयर र सर्बसाधारणको ४९ प्रतिशत शेयर रहनी गरि स्थापना भएको कम्पनि हो जगदुल्ला हाइडपावर कम्पनी हो। यस कम्पनीले कर्णाली प्रदेशको विकट जिल्ला डोल्पाको जगदुल्ला गाउँपालिकामा करिब ४३०० मिटर उचाइमा रहेको जगदुल्ला तालबाट प्रबाह भएको जगदुल्ला नदिबाट १०६ मेगावाट क्षमताको जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना कर्णाली प्रदेशको मात्र नभई राष्ट्रिय ऊर्जा विकासको दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण आयोजना हो।

डोल्पा जिल्लाको जगदुल्ला गाउँपालिका र मुड्केचुला गाउँपालिका हुँदै बग्ने जगदुल्ला नदीमा निर्माणाधीन यस आयोजनाले विद्युत् उत्पादनसँगै स्थानीय पूर्वाधार विकास, आर्थिक समृद्धि, रोजगारी सिर्जना, सामाजिक रूपान्तरण तथा दिगो विकासमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ। यसले दुर्गम कर्णाली क्षेत्रमा विकासको नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्दै स्थानीय समुदायलाई राष्ट्रिय विकासको मूल प्रवाहसँग जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्ने विश्वास गरिएको छ।

आयोजनाको महत्व

नेपालको आर्थिक विकास, औद्योगिकीकरण र सामाजिक रूपान्तरणका लागि भरपर्दो तथा स्वच्छ ऊर्जाको उपलब्धता अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। जलस्रोतमा सम्पन्न नेपालले जलविद्युत् विकासलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको क्षेत्रमा राख्दै आएको छ। यसै सन्दर्भमा कर्णाली प्रदेश, डोल्पा जिल्लामा निर्माण हुन लागेको जगदुल्ला PROR (Peaking Run-of-River) जलविद्युत् आयोजना नेपालको ऊर्जा विकास यात्रामा एक महत्वपूर्ण आयोजना हो।

जगदुल्ला नदीमा आधारित यस आयोजनाको प्रवर्धक जगदुल्ला हाइड्रोपावर कम्पनी लिमिटेड, काठमाडौं हो भने विस्तृत इन्जिनियरिङ अध्ययन कार्य नेपालिहरुनै बिज्ञ रहेको एनई.ए इन्जिनियरिङ कम्पनी लिमिटेड बाट सम्पन्न गरिएको छ भने आयोजना निर्माण गर्न अबश्य पर्ने ऋण नेपाली बैंक तथा वित्तीय सस्थाहरु (नबिल बैंक, कर्मचारी संचय कोष, एच. आई. डी. सि. एल, लक्ष्मी सनराइज बैंक, एभरेस्ट बैंक र एन आई सि एसिया बैंक) मार्फत करिब १६ अर्ब ६६ करोडको ऋण लगानी रहेको पहिलो सरकारी आयोजना भएको।

आयोजनाको जडित क्षमता १०६.५२ मेगावाट रहेको छ र यसले वार्षिक करिब ६२३.३२ गिगावाट घण्टा (GWh) विद्युत् ऊर्जा उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

यो आयोजना कर्णाली प्रदेशको दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित भए पनि यसको डिजाइन, संरचना र प्रविधिका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण परियोजना हो। उच्च हेडमा आधारित यस आयोजनामा करिब ७८९.६० मिटर कुल हेड उपयोग गरिनेछ। तीनवटा ठाडो अक्ष (Vertical Axis) Pelton turbine मार्फत विद्युत् उत्पादन गरिनेछ, जसको प्रत्येक युनिटको क्षमता करिब ३५.३३ मेगावाट रहनेछ।

आयोजनाले स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन गर्नुका साथै स्थानीय पूर्वाधार विकास, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक गतिविधि विस्तार, सीप विकास तथा कर्णाली क्षेत्रको समग्र सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

आजको विश्वमा ऊर्जा कुनै पनि राष्ट्रको आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो। भरपर्दो, स्वच्छ र सुलभ ऊर्जा उपलब्धताले उद्योग, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, शिक्षा तथा स्वास्थ्यजस्ता सबै क्षेत्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ। जलविद्युत् नेपालको तुलनात्मक लाभ भएको क्षेत्र भएकाले यसको दिगो विकास राष्ट्रिय समृद्धिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त आयोजना विशेष महत्वको हुनुका केही प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन्-

• राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीमा १०६ मेगावाट स्वच्छ ऊर्जा थपिने।
• कर्णाली प्रदेशको ऊर्जा तथा पूर्वाधार विकासलाई गति दिने।
• स्थानीय समुदायका लागि रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर विस्तार गर्ने।
• स्थानीय सरकारको राजस्व तथा रोयल्टी आम्दानी वृद्धि गर्ने।
• निजी क्षेत्रको लगानीमार्फत राष्ट्रिय ऊर्जा सुरक्षामा योगदान पुर्‍याउने।
• हरित ऊर्जा उत्पादनमार्फत जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा सहयोग गर्ने।

यस आयोजनाको सफल कार्यान्वयनले कर्णाली प्रदेशमा थप जलविद्युत् तथा पूर्वाधार आयोजनाको विकासका लागि समेत सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यस आयोजनाले आफ्नो पूर्व तयारीको कार्यहरु (विस्तृत इन्जिनियरिङ अध्ययन, वातावरणीय अध्ययन, जग्गा अधिग्रहण, वित्त ब्यबस्थापन, विद्युत खरिद बिक्री सम्झौता, उत्पादन अनुमति पत्र, उद्योग दर्ता) सम्पन्न गरि मुख्य निर्माण कार्य लट २ सिभिल तथा हाइड्रोमेकानिकलको निर्माणको लागि ठेकेदार छनौट कार्य सम्पन्न गरि मिति २०८२/०४/२६ गते ठेक्का सम्झौता सम्पन्न गरेको छ भने मिति २०८३/३/१८ गते माननीय उर्जा मन्त्रिज्युबाट आयोजनाको सिलान्यास एबम कम्पनीले निर्माण गरेको बेली ब्रिज र मुख्य क्याम्पको उद्घाटन गरेको छ र अबको ४ बर्ष ६ महिनामा बिद्युत उत्पादन गर्ने लक्ष्यका साथ अघि बढिरहेको छ।

आयोजनाको विशेषताहरु

• कम्पनीले आयोजना स्थलमा १ वटा १०० मिटर लामो भेरी नदीमा पक्कि पुल, त्रिबेणी बाट मुड्केचुला हुदै जगदुल्ला गाउपालिका जाने पहुँच मार्ग भित्र पर्ने करिब ५ किलोमिटर भिरलाइ विस्फोटक पदार्थ प्रयोग गरि ट्रयाक खुलाइएको र सो पहुँच मार्ग भित्र १० वटा बेली ब्रिज जडान कार्य सम्पन्न हुन गैरहेकोले आयोजनालाइ मात्र नभई समग्र दुई पालिकाको स्थानीय बासिन्दाहरुले उपभोग गर्न पाउदा बिगत वर्षौं देखि करिब १२-१४ घण्टा हिड्नु पर्ने बाध्यता हटेको।
• करिब ३ बर्ष अघि सम्म नेपालगंज बाट डोल्पा जान कम्तिमा ३ दिन लाग्ने अझ बर्षातको समयमा जाने नसकिने अबस्थालाई आज एकै दिनमा पुग्न सकिने, र डोल्पाको सदरमुकाम दुनैबाट काठमाडौं सम्म रात्री बस समेत संचालन गरिरहेको अवस्था आउने बाताबरण आयोजनाको समन्वयमा तयार भएको
• अझ भन्नु पर्दा काठमान्डौ देखि रारा ताल, शे-फोक्सुन्ड़ो ताल, जगदुल्ला ताल र उप्पल्लो डोल्पा एबम जुम्ला तथा मुगु समेत जाने छोटो बाटो हुने हुँदा पर्यटकीय प्रगति समेत हुन जाने।
• आयोजना स्थल स्याउ, ओखर, सिलाजित, केशर तहत जडीबुट्टी (यार्शागुम्बा, बन लसुन, चिराइतो, सेतो चिनी) लगायतले बजार पाउने हुँदा पक्कै पनिया रेथिक रुपान्तरण हुन जाने ।
• आयोजना निर्माण पश्चात माथिल्लो आयोजनाले मात्र बर्षमा करिब १९ करोड ५० लख केन्द्रिय सरकारलाई, ९ करोड ५० लाख प्रदेश सरकारलाई र ९ करोड ५० लाख स्थानीय सरकारलाई रोयल्टी प्रदान गर्ने भएकोले अबको ५ वर्ष पश्चात राजको ढुकुटीमा आम्दानी हुने देखिएको।
• स्थानीयबासीहरुलाई १० % सर्बसाधारण शेयर कायम गरिएको।
• नेपालमा पहिलोम पल्ट प्रशारण लाइनको निर्माण गर्ने राइट आफ वे भित्र पर्ने जग्गा धनीहरुलाई ३% सर्बसाधारण शेयर दिने गरि शेयर संरचना बनाइएको।
• कर्णाली प्रदेश जस्तो दुर्गम जिल्लामा निर्माण हुँदा समग्र कर्णाली प्रदेश भरि अन्य बिद्युत उत्पादन गर्ने कम्पनिहरुलाई लगानी गरि बिद्युत उत्पादनमा राज्यलाइ टेवा पुर्याउन गर्न आकर्षित गर्ने बाताबरण गराएको।

निर्माण चरणमा आर्थिक अवसरहरू

ठूला पूर्वाधार आयोजनाले सबैभन्दा पहिले निर्माण चरणमै स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्। आयोजना निर्माणका क्रममा ठूलो परिमाणमा श्रमशक्ति, निर्माण सामग्री, यातायात, खाद्यान्न, आवास, सञ्चार तथा विभिन्न सेवाहरूको आवश्यकता पर्दछ। यसले स्थानीय बजारलाई चलायमान बनाउँदै आर्थिक गतिविधि उल्लेखनीय रूपमा विस्तार गर्दछ।

निर्माण अवधिमा स्थानीय युवाहरूले दक्ष, अर्धदक्ष तथा अदक्ष श्रमिकका रूपमा रोजगारी प्राप्त गर्न सक्छन्। स्थानीय जनशक्तिलाई प्राथमिकता दिइएमा उनीहरूको आय वृद्धि हुने मात्र होइन, भविष्यका अन्य जलविद्युत् तथा पूर्वाधार आयोजनामा उपयोगी हुने प्राविधिक सीप पनि विकास हुन्छ। यस्ता सीपले दीर्घकालीन रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

त्यसैगरी, निर्माण अवधिमा स्थानीय किसानका कृषि उत्पादन, दुग्धजन्य वस्तु, तरकारी, मासु, फलफूल तथा अन्य उपभोग्य वस्तुको माग बढ्ने सम्भावना रहन्छ। स्थानीय व्यवसायी, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात व्यवसायी तथा साना उद्यमीहरूले प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ प्राप्त गर्न सक्छन्। यसरी आयोजनाले स्थानीय अर्थतन्त्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्ने क्षमता राख्छ।

पूर्वाधार विकासका अवसर

डोल्पाजस्तो दुर्गम हिमाली जिल्लामा पूर्वाधार विकास आफैंमा ठूलो उपलब्धि हो। आयोजना निर्माणका लागि आवश्यक पहुँचमार्ग, पुल, निर्माण शिविर, सञ्चार सुविधा तथा विद्युत् आपूर्ति प्रणालीको विस्तारले स्थानीय समुदायलाई दीर्घकालीन लाभ प्रदान गर्नेछ।

सडक पहुँच विस्तारसँगै स्थानीय कृषकहरूले आफ्ना उत्पादन सहज रूपमा बजारसम्म पुर्‍याउन सक्नेछन्। बिरामीलाई स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्‍याउन लाग्ने समय घट्नेछ। विद्यार्थीको विद्यालय तथा उच्च शिक्षामा पहुँच सहज हुनेछ। सरकारी सेवा प्रवाहमा समेत सकारात्मक सुधार आउनेछ।

पूर्वाधार विकासले स्थानीय पर्यटन क्षेत्रलाई पनि नयाँ सम्भावना प्रदान गर्नेछ। डोल्पाको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक सम्पदा तथा सांस्कृतिक विविधता देश तथा विदेशका पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्ने भएकाले सडक तथा ऊर्जा पूर्वाधारको विकासले पर्यटन उद्योग विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

स्थानीय समुदायको क्षमता विकास

आयोजनाको दिगोपन केवल पूर्वाधार निर्माणमा मात्र सीमित हुँदैन। स्थानीय समुदायको क्षमता विकास पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। आयोजना निर्माणसँगै सञ्चालन गरिने सीप विकास तालिम, व्यवसाय विकास कार्यक्रम, प्राविधिक प्रशिक्षण तथा उद्यमशीलता प्रवर्द्धन कार्यक्रमले स्थानीय जनतालाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछन्।

विशेष गरी युवाहरूलाई वेल्डिङ, विद्युतीय मर्मत, मेसिन सञ्चालन, निर्माण व्यवस्थापन, कम्प्युटर सीप, सुरक्षा व्यवस्थापन तथा अन्य प्राविधिक तालिम उपलब्ध गराउन सकिएमा आयोजना सम्पन्न भएपछि पनि उनीहरू राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न सक्नेछन्।

महिला तथा विपन्न समुदायलाई लक्षित आयआर्जन कार्यक्रम, सहकारी विकास, साना उद्यम तथा स्वरोजगारका अवसरहरू विस्तार गरिएमा आयोजना समावेशी विकासको उत्कृष्ट उदाहरण बन्न सक्छ।

सामाजिक विकासमा आयोजनाको भूमिका

जलविद्युत् आयोजना केवल ऊर्जा उत्पादनको माध्यम होइन, सामाजिक विकासको साझेदार पनि हो। आयोजना अन्तर्गत सञ्चालन गरिने सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रमले शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, महिला सशक्तीकरण, खेलकुद तथा सामुदायिक विकासका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

विद्यालय भवन निर्माण, छात्रवृत्ति कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिविर, एम्बुलेन्स सेवा, सुरक्षित खानेपानी, सामुदायिक भवन तथा विपद् व्यवस्थापनमा गरिने सहयोगले स्थानीय समुदायको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याउन सक्छ। यस्ता कार्यक्रमले आयोजना र स्थानीय समुदायबीच विश्वास, सहकार्य र अपनत्वको सम्बन्ध अझ सुदृढ बनाउँछन्।

यसै कारण आधुनिक जलविद्युत् आयोजना केवल विद्युत् उत्पादन गर्ने संरचना नभई सामाजिक रूपान्तरणका माध्यमका रूपमा समेत स्थापित भइरहेका छन्।

वातावरणीय प्रभावहरू: दिगो विकासको दृष्टिकोण

जलविद्युत् ऊर्जा विश्वव्यापी रूपमा स्वच्छ तथा नवीकरणीय ऊर्जाको प्रमुख स्रोतका रूपमा मानिन्छ। तापीय इन्धनमा आधारित ऊर्जा उत्पादनको तुलनामा जलविद्युत्ले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन उल्लेखनीय रूपमा कम गर्छ। तथापि, कुनै पनि ठूलो पूर्वाधार आयोजनाले निर्माण र सञ्चालनका क्रममा वातावरणमा केही प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले आयोजनाको सफलता विद्युत् उत्पादनमा मात्र नभई वातावरणीय व्यवस्थापनको प्रभावकारितामा पनि निर्भर रहन्छ।

जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनाको निर्माणका क्रममा पहुँचमार्ग निर्माण, सुरुङ खन्ने कार्य, निर्माण सामग्रीको उत्खनन, उपकरणको सञ्चालन तथा ढुवानीका कारण धुलो, ध्वनि र कम्पन उत्पन्न हुन सक्छ।

यस्ता गतिविधिले वरपरको वातावरणमा अस्थायी प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले निर्माण कार्यलाई स्वीकृत वातावरणीय मापदण्डअनुसार सञ्चालन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

निर्माण अवधिमा नदीमा माटो वा अन्य निर्माणजन्य पदार्थ मिसिन नदिन विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। निर्माण शिविरबाट निस्कने फोहोर, ढल तथा अन्य प्रदूषक पदार्थको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गरिएमा जलस्रोतको गुणस्तर संरक्षण गर्न सकिन्छ। यसका साथै इन्धन, लुब्रिकेन्ट तथा रसायनको सुरक्षित भण्डारण र प्रयोगले प्रदूषणको जोखिम न्यून बनाउन मद्दत गर्दछ।

जैविक विविधताको संरक्षण

डोल्पा जिल्ला जैविक विविधताका दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो। यहाँका वन, नदी प्रणाली, चरन क्षेत्र तथा हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा विभिन्न प्रकारका वनस्पति तथा वन्यजन्तु आश्रित छन्। त्यसैले आयोजना विकाससँगै जैविक विविधताको संरक्षणलाई उच्च प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ।

आयोजनाका कारण प्रभावित हुन सक्ने वन क्षेत्रमा क्षतिपूरक वृक्षारोपण, स्थानीय प्रजातिका बिरुवा रोपण तथा वन पुनर्स्थापना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। निर्माण कार्यलाई निश्चित कार्यक्षेत्रभित्र सीमित राखी अनावश्यक वन विनाश रोक्नुपर्छ। वन्यजन्तुको आवागमनमा न्यूनतम असर पर्ने गरी निर्माण गतिविधि सञ्चालन गर्नु तथा आवश्यक भएमा संवेदनशील क्षेत्रमा विशेष संरक्षण योजना लागू गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

नदीको पारिस्थितिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्न वातावरणीय बहाव कायम राख्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले जलचर, विशेष गरी माछा तथा अन्य जलीय जीवहरूको प्राकृतिक जीवनचक्रलाई संरक्षण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

सामाजिक प्रभाव र स्थानीय समुदाय

कुनै पनि जलविद्युत् आयोजनाको वास्तविक सफलता स्थानीय समुदायको विश्वास र सहभागितामा निर्भर हुन्छ। आयोजना निर्माणका क्रममा बाहिरी जनशक्तिको आगमन, नयाँ आर्थिक गतिविधि तथा पूर्वाधार विकासले स्थानीय समाजमा विभिन्न परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यस्ता परिवर्तन सकारात्मक भए पनि सामाजिक समायोजन आवश्यक हुन्छ।

स्थानीय संस्कृति, परम्परा, धार्मिक आस्था तथा सामुदायिक मूल्यहरूको सम्मान गर्दै आयोजना सञ्चालन गरिनु अत्यन्त आवश्यक छ। स्थानीय समुदायसँग नियमित संवाद, सार्वजनिक परामर्श, सूचना आदानप्रदान तथा सहभागितामूलक निर्णय प्रक्रियाले आयोजना र समुदायबीच विश्वास अभिवृद्धि गर्दछ।

यदि आयोजनाबाट कुनै घरपरिवार, कृषि भूमि वा जीविकोपार्जनमा प्रभाव पर्छ भने सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था तथा स्वीकृत पुनर्स्थापना योजनाअनुसार उचित क्षतिपूर्ति, पुनर्स्थापना तथा जीविकोपार्जन पुनःस्थापना कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। यसले सामाजिक न्याय र दिगोपन सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।

वातावरणीय तथा सामाजिक प्रभाव न्यूनीकरणका उपाय

आधुनिक जलविद्युत् आयोजनाहरूमा वातावरणीय तथा सामाजिक व्यवस्थापन योजना (Environmental and Social Management Plan – ESMP) अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यस अन्तर्गत निर्माणदेखि सञ्चालन अवधिसम्म सम्भावित प्रभावहरूको निरन्तर अनुगमन तथा व्यवस्थापन गरिन्छ।

आयोजनामा निम्न उपायहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ–

• निर्माणस्थलमा नियमित पानी छर्केर धुलो नियन्त्रण गर्ने।
• निर्माण उपकरणको नियमित मर्मत गरी ध्वनि तथा धुवाँ प्रदूषण न्यून गर्ने।
• निर्माणजन्य फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्ने।
• नदी तथा प्राकृतिक जलस्रोतमा प्रदूषण हुन नदिने।
• क्षतिपूरक वृक्षारोपण तथा वन संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• वातावरणीय बहाव कायम राख्ने।
• पहिरो तथा भूक्षय नियन्त्रणका संरचना निर्माण गर्ने।
• स्थानीय जनशक्तिलाई प्राथमिकताका साथ रोजगारी उपलब्ध गराउने।
• नियमित वातावरणीय अनुगमन तथा स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गर्ने।
• प्रभावकारी गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र (सञ्चालन गर्ने।

यस्ता उपायहरूले आयोजना र वातावरणबीच सन्तुलन कायम राख्न तथा स्थानीय समुदायको विश्वास सुदृढ गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) मा आयोजनाको योगदान

संयुक्त राष्ट्रसंघले निर्धारण गरेका दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न स्वच्छ ऊर्जा तथा दिगो पूर्वाधारको महत्वपूर्ण भूमिका छ। जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना यी लक्ष्यहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित देखिन्छ।

यस आयोजनाले विशेष गरी निम्न लक्ष्यहरूमा योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ–

• SDG 7: सबैका लागि स्वच्छ, भरपर्दो र दिगो ऊर्जा।
• SDG 8: सभ्य रोजगारी तथा आर्थिक वृद्धि।
• SDG 9: दिगो पूर्वाधार तथा औद्योगिकीकरण।
• SDG 11: दिगो समुदायको विकास।
• SDG 13: जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा सहयोग।
• SDG 15: स्थल पारिस्थितिक प्रणाली तथा जैविक विविधताको संरक्षण।

यसरी आयोजना केवल ऊर्जा उत्पादनमा सीमित नभई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय दिगो विकास लक्ष्य प्राप्तिमा समेत योगदान पुर्‍याउने महत्वपूर्ण परियोजना बन्न सक्छ।

स्थानीय साझेदारी र सामाजिक उत्तरदायित्व

कुनै पनि आयोजना स्थानीय समुदायसँगको सहकार्यबिना पूर्ण सफल हुन सक्दैन। त्यसैले स्थानीय सरकार, समुदाय, नागरिक समाज, उपभोक्ता समूह तथा अन्य सरोकारवालासँग साझेदारीमा विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, महिला सशक्तीकरण, युवा सीप विकास, कृषि आधुनिकीकरण तथा उद्यमशीलता विकासका कार्यक्रमले आयोजना र समुदायबीच दीर्घकालीन सम्बन्ध निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रमलाई स्थानीय आवश्यकता र प्राथमिकतासँग जोडेर सञ्चालन गरिएमा तिनको प्रभाव अझ दिगो र अर्थपूर्ण हुन्छ।

दिगो भविष्यतर्फको प्रतिबद्धता

आजको विश्वमा सफल आयोजना भनेको आर्थिक लाभसँगै सामाजिक उत्तरदायित्व र वातावरणीय संरक्षणलाई समान महत्व दिने आयोजना हो। जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनाले स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन, जिम्मेवार प्राकृतिक स्रोत उपयोग, सुशासन, पारदर्शिता तथा स्थानीय सहभागितालाई आफ्नो कार्यसम्पादनको आधार बनाउँदै अघि बढ्न सकेमा यसले भविष्यका अन्य पूर्वाधार आयोजनाका लागि समेत अनुकरणीय उदाहरण प्रस्तुत गर्नेछ।

जलवायु परिवर्तनका चुनौतीबीच स्वच्छ ऊर्जामा गरिएको लगानीले नेपालको हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ। स्थानीय समुदायको विश्वास, वातावरणीय उत्तरदायित्व र प्रविधिको प्रभावकारी उपयोगसँगै आयोजना दीर्घकालीन रूपमा सफल र दिगो बन्नेछ।

निष्कर्ष

जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना कर्णाली प्रदेशको विकास, नेपालको ऊर्जा सुरक्षा तथा दिगो आर्थिक समृद्धिका लागि दूरगामी महत्व बोकेको परियोजना हो। निर्माण चरणमा रोजगारी, पूर्वाधार विकास, स्थानीय व्यवसाय प्रवर्द्धन तथा सीप विकासका अवसर सिर्जना हुनेछन् भने सञ्चालनपछि स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन, राजस्व वृद्धि, औद्योगिक विकास तथा क्षेत्रीय समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ।

यद्यपि, आयोजनाको वास्तविक सफलता विद्युत् उत्पादनको परिमाणले मात्र निर्धारण हुँदैन। वातावरणीय संरक्षण, सामाजिक समावेशिता, स्थानीय समुदायको सहभागिता, सुशासन, पारदर्शिता तथा उत्तरदायी व्यवस्थापन नै दीर्घकालीन सफलताको आधार हुन्। वातावरणीय तथा सामाजिक प्रभावलाई वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थापन गर्दै स्थानीय जनताको अपेक्षा र हितलाई केन्द्रमा राखेर आयोजना कार्यान्वयन गर्न सकिएमा यसले कर्णाली प्रदेशमा विकासको नयाँ अध्याय प्रारम्भ गर्नेछ।

जगदुल्ला अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना केवल एक ऊर्जा परियोजना मात्र होइन, यो प्राकृतिक स्रोतको जिम्मेवार उपयोग, स्थानीय समृद्धि, स्वच्छ ऊर्जा प्रवर्द्धन र दिगो विकासप्रतिको साझा प्रतिबद्धताको सशक्त प्रतीक हो। यसले वर्तमान पुस्ताको ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै भावी पुस्ताका लागि हरित, समृद्ध र आत्मनिर्भर नेपालको आधार निर्माण गर्ने विश्वास गर्न सकिन्छ।

लेखक: सापकोटा जगदुल्ला हाइड्रो पावर कम्कापनीका सीईओ हुन्।