नेपाल पूर्वाधार 
काठमाडौं । राजधानी काठमाडौंमा मनसुन सुरु हुनासाथ सबैभन्दा पहिले समाचार बन्ने ठाउँमध्ये एक हो-माइतीघर मण्डला। केही घण्टाको वर्षापछि सिंहदरबारअगाडिको सडक नदीजस्तै देखिन्छ, सवारीसाधन रोकिन्छन्, पैदलयात्री फस्छन्, ट्राफिक अस्तव्यस्त हुन्छ र सामाजिक सञ्जालमा फेरि उही प्रश्न दोहोरिन्छ-“माइतीघर किन डुब्छ?”
तर अहिले अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै बलियो रूपमा उठ्न थालेको छ-माइतीघर डुबेको हो कि डुबाइएको हो?
प्राविधिक अध्ययन, सरकारी प्रतिवेदन र सम्बन्धित निकायकै स्वीकारोक्तिले देखाएको तथ्य के हो भने माइतीघरको डुबान कुनै एक दिनको पानीको समस्या होइन। यो दशकौँदेखि गरिएको अव्यवस्थित सहरी विकास, प्राकृतिक जलनिकास प्रणालीको विनाश, कमजोर योजना, निकायबीचको समन्वय अभाव र निर्णयकर्ताको दीर्घकालीन बेवास्ताको परिणाम हो।
वर्षा दोषी कि विकासको गलत मोडल?
काठमाडौं महानगरपालिकाकी कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले अहिले अधिकांश स्थानमा वर्षाको पानी र ढल एउटै प्रणालीबाट बग्ने भएकाले सामान्य वर्षामै निकास प्रणालीले भार धान्न नसक्ने अवस्था बनेको स्वीकार गरेकी छन्।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। यदि समस्या वर्षाको मात्रा मात्रै हो भने किन प्रत्येक वर्ष उही स्थान डुब्छ? किन दशकौँदेखि समाधान खोज्नेभन्दा पानी तान्ने अस्थायी अभ्यास मात्रै दोहोरिन्छ?
यसको उत्तर राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको प्राविधिक प्रतिवेदनले दिएको छ।
प्रतिवेदनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण निष्कर्षमध्ये एक हो-माइतीघर प्राकृतिक रूपमा पानी जम्मा हुने क्षेत्र थियो।
पहिले वर्षाको पानी केही समय जमेर विस्तारै बग्थ्यो। जमिनले पानी सोस्थ्यो। तर अहिले त्यही क्षेत्र भवन, सडक, पार्किङ, कंक्रिट र अन्य संरचनाले ढाकिएको छ।
यसको अर्थ पानी हराएको होइन, पानी बस्ने ठाउँ हराएको हो।
विज्ञहरूका अनुसार प्राकृतिक जलाधार नष्ट भएपछि वर्षाको सम्पूर्ण पानी एकैपटक सडक र ढलमा पुग्छ। ढलले धान्न नसक्दा त्यो पानी पुनः सडकमै फर्किन्छ।
अर्थात् माइतीघर डुब्नु प्राकृतिकभन्दा बढी मानवनिर्मित समस्या बनेको छ।
गल्ती कहाँ भयो?
अध्ययनले चारवटा मुख्य कारण औँल्याएको छ-
वर्षाको पानी र ढल एउटै पाइपबाट बगाइयो।
पुराना र साँघुरा पाइप दशकौँसम्म विस्तार गरिएनन्।
प्राकृतिक जलनिकास क्षेत्र अतिक्रमण गरियो।
विभिन्न सरकारी निकायले समन्वयबिना पूर्वाधार निर्माण गरे।
सबैभन्दा रोचक तथ्य भनेको कतिपय स्थानमा ठूलो पाइप सानो पाइपमा जोडिएको छ। यसलाई इन्जिनियरहरूले “बोटलनेक” भन्छन्। जति पानी आए पनि अन्तिम निकास साँघुरो भएपछि पानी सडकमै फर्किने निश्चित हुन्छ। सरकारलाई माइतीघरको डुबान कुनै नयाँ समस्या होइन।
हरेक मनसुनमा यही दृश्य दोहोरिन्छ। संसद्मा पटकपटक कुरा उठ्यो। सञ्चारमाध्यमले निरन्तर समाचार लेखे। सामाजिक सञ्जालमा आलोचना भयो। तर दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयन भने हुन सकेन। यसले प्रश्न उठाउँछ- यदि समस्या दशकौँदेखि पहिचान गरिएको थियो भने समाधान किन अघि बढेन?
अस्थायी समाधानको चक्र
हरेक वर्ष मनसुनअघि ढल सफाइ हुन्छ। म्यानहोल खोलिन्छ। पम्प राखिन्छ। पानी तानिन्छ। मनसुन सकिएपछि विषय सेलाउँछ।
अर्को वर्ष फेरि उही अवस्था दोहोरिन्छ। यसले देखाउँछ कि सरकारले समस्या व्यवस्थापन गरिरहेको छ, समाधान होइन।
माइतीघरको डुबान एउटै निकायको असफलता होइन। ढल केयूकेएल, सडक सडक विभाग, सहरी योजना महानगर, सरकारी भवन संघीय सरकार, विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरणको छुट्टै भूमिका। यही कारण प्रतिवेदनले संस्थागत समन्वयको अभाव लाई पनि प्रमुख कारण मानेको छ।
नेपालमा एउटै सडकमा फरक–फरक निकायले छुट्टाछुट्टै काम गर्ने तर समग्र प्रणाली कसैले नहेर्ने प्रवृत्तिको परिणाम अहिले माइतीघरमा देखिएको छ।
यस्तै जलवायु परिवर्तनले समस्या झन् बढाएको छ। पहिलेभन्दा छोटो समयमा धेरै पानी पर्ने क्रम बढेको छ। तर जलवायु परिवर्तनलाई मात्रै दोष दिएर सरकार उम्किन सक्दैन। किनभने विकसित देशहरूले पनि अत्यधिक वर्षा भोग्छन्।
फरक के हो भने त्यहाँको पूर्वाधार त्यसअनुसार बनाइएको हुन्छ। काठमाडौंमा भने धेरैजसो ढल दशकौँअघिको क्षमताकै छन्।
अब के हुँदैछ?
राजधानीको प्रशासनिक, न्यायिक र कूटनीतिक केन्द्रका रूपमा परिचित माइतीघर मण्डला सामान्य वर्षा हुँदा पनि जलमग्न हुने समस्या वर्षौंदेखि दोहोरिँदै आएको छ। सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, विभिन्न मन्त्रालय तथा कूटनीतिक नियोग जाने मुख्य सडक नै डुबानमा पर्दा सर्वसाधारणदेखि उच्च पदस्थ अधिकारीसम्म प्रभावित हुने गरेका छन्। प्रत्येक मनसुनमा उस्तै समस्या दोहोरिए पनि स्थायी समाधान नहुँदा अहिले प्रश्न केवल सडक डुबानको मात्र नभई काठमाडौंको सहरी योजना र पूर्वाधार व्यवस्थापनको प्रभावकारितामाथि समेत उठ्न थालेको छ।
यद्यपि सम्बन्धित निकायहरूले भने अब माइतीघरको डुबान समस्यालाई दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्ने गरी नयाँ योजना अघि बढाइएको बताएका छन्।
सरकारले अहिले तीन तहको योजना अघि सारेको छ। पहिलो चरणमा तत्काल ढल सफाइ गर्ने र अवरोध हटाउने तथा म्यानहोल सुधार गर्ने। मध्यकालीन सुधार अन्तरगत पुराना पाइप परिवर्तन, नयाँ स्टर्म ड्रेन निर्माण र
निकास क्षमता विस्तार गर्ने भने दीर्घकालीन समाधानमा वर्षाको पानी र ढल छुट्टाछुट्टै बनाउने, मास्टर प्लान लागू गर्ने,रेन वाटर हार्भेस्टिङ अनिवार्य गर्ने,प्राकृतिक जलाधार संरक्षण गर्ने,भूमिगत पानी संकलन प्रणाली बनाउने रहेका छन्।
यी योजना कार्यान्वयन भए माइतीघरको डुबान उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्ने विज्ञहरूको विश्वास छ।
अब प्रश्न कामको हो, प्रश्न योजना बनेको होइन। प्रश्न कार्यान्वयनको हो। किनकि काठमाडौंमा मास्टर प्लान, अध्ययन प्रतिवेदन र कार्यदल नयाँ कुरा होइनन्। नयाँ कुरा तब हुनेछ जब अर्को मनसुनमा माइतीघर डुब्ने छैन।
माइतीघरलाई केवल वर्षाले डुबाएको होइन। अव्यवस्थित सहरीकरणले डुबाएको हो। प्राकृतिक जलमार्ग मेटाउने विकास मोडलले डुबाएको हो। ढल र वर्षाको पानी एउटै पाइपमा हाल्ने योजनाले डुबाएको हो। निकायबीचको समन्वय अभावले डुबाएको हो। र, वर्षौंदेखिको सरकारी बेवास्ताले डुबाएको हो।
यदि अहिले पनि प्रतिवेदनमै सीमित भएर योजना कार्यान्वयन भएन भने अर्को वर्ष पनि पहिलो ठूलो वर्षासँगै सामाजिक सञ्जालमा उही भिडियो भाइरल हुनेछ, उही ट्राफिक जाम हुनेछ र फेरि उही प्रश्न दोहोरिनेछ-“माइतीघर डुबेको कि डुबाइएको?”
