Nepal Purbadhar

शुक्रबार, असार ७, २०८१
Friday, June 21, 2024

शुक्रबार, असार ७, २०८१
Friday, June 21, 2024

मानव विकास सुचकांकमा झिनो सुधार, असमानतामा वृद्धि


काठमाडौ । कोभिड–१९ महामारीले निम्त्याएको निरन्तरको उथलपुथलका बावजुद नेपालले मानव विकास सुचकांकमा झिनो सुधार गरेको छ तर  असमानताको सुचकांक भने केही खस्किएको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (युएनडीपी)ले सोमबार सार्वजनिक गरेकोे “अनिश्चित समय, अस्थिर जीवनः परिवर्तित विश्वमा हाम्रो भविष्य” मा केन्द्रित नयाँ मानव विकास प्रतिवेदन २०२१/२०२२ ले यस्तो देखाएको हो ।

प्रतिवेदन अनुसार, सन् २०२० भन्दा एक स्थान माथि उक्लिदै १४३औं स्थानमा पुग्न सफल भएपनि र लैङ्गिक असमानताको सूचकांकहरुमा भने केही तल झरेको छ । नेपाल मानव विकास सूचकाकंमा सन् २०२०मा १४४ औं स्थानमा थियो ।

कोभिड–१९ र युक्रेनमा भइरहेको युद्ध जस्तासंकटहरूबाट प्रगति अवरुद्ध हुँदा विश्वका हरेक १० मध्ये ९ देश मानव विकासमा पछि पर्न गएको उक्त प्रतिवेदनले नेपाल सन् २०२१ मा ०.६०२ को मानव विकास सूचकांक मानका साथ १४३औं स्थानमा रहेको देखाउँछ, र यो मान सन् २०२०को मान (०.६०४) भन्दा कम हो ।

दुई बर्षको अन्तरालपछि सार्वजनिक गरिएको सन् २०२२ को प्रतिवेदनले नेपाललाई मध्यम मानव विकास समूहमा वर्गीकरण गरेको छ । दीर्घ र स्वस्थ जीवन, ज्ञानमा पहुँच र राम्रो जीवनस्तर गरी तीन वटा आधारभूत आयामहरुको आधारमा विश्लेषण गरिएको छ ।

प्रतिवेदन अनुसार, सन् १९९० र २०२१ बीच नेपालको मानव विकास सूचकांकको मान ०.३९९ बाट ०.६०२ मा परिवर्तन भएको छ, जुन परिवर्तन ५०.९ प्रतिशत हो । सन् १९९० र २०२१ बीच नेपालको जन्ममा सरदर आयु १३.६ प्रतशतले, विद्यालय जाने औसत बर्ष २.८ बर्षले र विद्यालय जाने अपेक्षित बर्ष २.८ बर्षले परिवर्तन भएको उल्लेख गर्दै प्रतिवेदनले सन् १९९० र २०२१ बीच नेपालको प्रति व्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय करिव १४० प्रतिशतले परिवर्तन भएको उल्लेख छ ।

लैङ्गिक असमानताको सुचकांक कमजोर

लैङ्गिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेपाल विश्वव्यापी लैङ्गिक असमानता सूचकांकमा सन् २०१९ को ११०औं स्थान तल झरेर ११३औं स्थानमा पुगेको देखिन्छ । यसमा लैङ्गिक असमानता सूचकांकले प्रजनन् स्वास्थ्य, सशक्तीकरण र श्रम बजार गरी तीन वटा प्रमुख आयामहरुमा विद्यमान लैङ्गिक असमानताहरु मापन गरिएको छ ।

प्रतिवेदनले व्याप्त असमानताहरुका कारण नेपालले मानव विकासमा उल्ल्ेखनीय क्षति व्यहोरिरहेको देखाएको छ । लैङ्गिक, जातिगत, भौगोलिक र अन्य क्षेत्रमा विद्यमान असमानताका कारण नेपाललाई मानव विकासमा २५ % भन्दा बढी क्षति पुग्न गएको छ । सन् २०२१ मा पुरुषहरुको ०.६२१ को तुलनामा महिलाहरुको मानव विकास सूचकांक ०.५८४ रहेको छ, जसका कारण लैङ्गिक विकास सूचकांकको मान ०.९४२ हुनपुग्दा देश समूह ३ मा परेको छ, जसमा महिला र पुरुषबीच मानव विकास सूचकांक प्राप्तिमा मध्यम समानता भएका देशहरु समावेश छन् ।

असमानता हटाउन नवीनता, सुरक्षण र लगानी

प्रतिवेदन सार्वजनिक कार्यक्रममा कोभिड र अन्य अस्थिरताको कारणले असमानता बढ्दै गएको बताउँदै सरोकारवाला निकाय र विज्ञहरुले यो हटाउन थ्री आई अर्थात इनोभेसन, इन्सोरेन्स र इन्भेष्टमेण्ट (नवीनता, सुरक्षण र लगानी) वृद्धिमा जोड दिए ।

कोभिड लगायतका अन्य राजनीतिक विपदहरुले असुरक्षितपन बढाएको उल्लेख गर्दै उनीहरुले मानव विकासका लागि सामाजिक र आर्थिक विकासमा जोड दिए । कार्यपत्र प्रश्तुत गर्दै युएनडीपीका एशिया र प्रशान्त क्षेत्रका प्रमुख आर्थिक सल्लाहकार एवं राष्ट्रिय योजना आयोगका पुर्व उपाध्यक्ष डा. स्वर्णिम वाग्लेले मानव प्रतिवेदनले दक्षिण एशियामा नेपाल पाकिस्तान र अफगानिस्तानभन्दा राम्रो अवस्था रहेपनि अन्य देशको तुलनामा कमजो ररहेको बताए । जलवायु परिवर्तन, राजनीतिक धु्रवीकरण लगायतका कारण अनिश्चिताको अवस्था बढ्दै उल्लेख गर्दै उनले यसको समाधानका लागि नवीनता, सुरक्षण र लगानी अर्थात थ्री आईको अवधारणाा अघि सारेको बताए ।

प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री पम्फा भुसालले सरकारले मानव विकासका लागि शिक्षा र स्वास्थ्यमा जोड दिएको बताउँदै उद्योग, यातायात र सिञ्चाईमा विद्युत खपत वृद्धिका लागि सरकारले प्रयास अघि बढाएको बताइन । कृषि,पर्यटन र ऊर्जा क्षेत्रमा सरकारले प्राथमिकता दिईरहेको उनको भनाई छ । ‘हालको रेटिङले नेपाल मानव विकास सूचकाङ्क र वरीयतामा अगाडि बढिरहेको देखाउँछ, तर हामीले अझै अगाडि बढ्नको लागि कडा मेहनत गर्नुपर्छ, उनले भनिन् । नेपाल निर्माण गर्न शिक्षा, स्वास्थ्य, नवीकरणीय ऊर्जा, कृषि जस्ता क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्नेमा जोड दिदै आएको उनको भनाई छ ।
पुर्व अर्थमन्त्री डा. युवराज खतिवडाले संविधानले मानव सुचकांकको विकासका लागि जोड दिएको बताउँदै असमानताको अवस्था हटाउनका लागि मानव विकास र स्रोत परिचालनलाई विशेष केन्द्रित गर्नुपर्ने बताए ।

लगानी बोर्डका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत शुशील भट्टले बोर्डले परियोजना र योजना निर्माणमा जोड दिएको उल्लेख गर्दै पूर्वाधारमा ठूलो लगानीको न्यूनता देखिएकोले यसका लागि विदेशी लगानीकर्ता भित्र्याउने गरी विभिन्न प्रबन्धहरु गरेको बताए ।

नेपालका लागि युएनडीपीकी आवासीय प्रतिनिधि आइसानी मेदागनगोदा लाबे प्रतिवेदनले नेपाल जस्ता विकासोन्मूख राष्ट्रहरुको वर्तमान वास्तविकताहरुसँग मेल खाने सामयिक समाधानहरु सिफारिस गरेको र अनिश्चित विश्वको उथलपुथलका लागि पूर्वतयारी गर्न लगानी, सुरक्षण र नवप्रर्वतन्मा केन्द्रित नीतिहरु लागु गर्नुपर्ने बताइन ।

मानव सुचकांक प्रतिवेदनमा दक्षिण एशियाका देशहरु

देश श्रेणी
नेपाल १४३
बंगलादेश १२९
भुटान १२७
भारत १३२
माल्दिभ्स ९०
पाकिस्तान १६१
श्रीलंका ७३

स्रोतः युएनडीपी


Read Previous

त्रिशूली जलविद्युत कम्पनीको सेयरको बाँकी रकम असोज ४ गतेबाट संकलन गरिने

Read Next

यस्ता छन कुर्था-जयनगर रेल सञ्चालनका मुख्य ६ समस्या

Leave a Reply

Your email address will not be published.