नेपाल पूर्वाधार 
काठमाडौं। पाँच महिनादेखि जारी अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको युद्धमा नयाँ कूटनीतिक मोड आएको अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले दाबी गरेका छन्। ट्रम्पले अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि नयाँ सैन्य आक्रमण तत्कालका लागि रोक्न सहमति जनाएको र युद्ध अन्त्यका लागि प्रारम्भिक सम्झौताको खाका तयार भएको बताएका छन्। तर, इरानले उक्त दाबीलाई अस्वीकार गरेपछि युद्धविरामको सम्भावनामाथि अझै प्रश्नचिह्न कायम रहेको छ।
यहीबीच, मध्यपूर्वमा बढ्दो अस्थिरताले विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा जोखिम बढाइरहेका बेला इराकले टर्कीसँग नयाँ तेल निर्यात सम्झौता गर्दै होर्मुज जलमार्गमा निर्भरता घटाउने रणनीतिक कदम चालेको छ। यी दुई घटनाक्रमले मध्यपूर्वमा युद्धसँगै ऊर्जा सुरक्षाको प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र बन्दै गएको संकेत गरेका छन्।
ट्रम्पको दाबी, तर इरानको अस्वीकार
ट्रम्पले शनिबार आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’मार्फत अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध नयाँ आक्रमण रोक्न सहमति गरेको बताएका हुन्। उनका अनुसार छिट्टै व्यापक सम्झौता हुने शर्तमा सैन्य कारबाही स्थगित गरिएको हो।
ट्रम्पले प्रस्तावित सम्झौतामा स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई तत्काल पूर्ण रूपमा खुला गर्ने र इरानको आणविक खतरा अन्त्य गर्ने विषय समावेश हुनुपर्ने बताएका छन्। उनले इजरायल पनि यस सहमतिमा सहभागी रहेको दाबी गरेका छन्।
तर, ट्रम्पको घोषणापछि इरानले त्यसको पुष्टि गरेको छैन। इरानको सरकारी निकट मेहर समाचार एजेन्सीले सैन्य अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै ट्रम्पको भनाइलाई “नयाँ झुट” भनेको छ भने इरानी सेना कुनै पनि परिस्थितिको सामना गर्न पूर्ण तयारीमा रहेको जनाएको छ। फार्स समाचार एजेन्सीले पनि अमेरिकाले आफ्नो “शत्रुतापूर्ण गतिविधि” नरोक्दासम्म होर्मुज जलमार्ग खुला नहुने इरानी धारणा सार्वजनिक गरेको छ।
यसले ट्रम्पले सार्वजनिक गरेको सम्भावित युद्धविरामको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न उठाएको छ।
कूटनीतिक दबाबले बदलियो अमेरिकी रणनीति?
केही दिनअघिसम्म ट्रम्पले इरानमाथि “अत्यन्त कडा” सैन्य आक्रमणको चेतावनी दिएका थिए। ऊर्जा पूर्वाधारलाई समेत निशाना बनाउने तयारी भइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका रिपोर्ट सार्वजनिक भएका थिए।
तर, साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँगको टेलिफोन संवादपछि ट्रम्पको अभिव्यक्ति परिवर्तन भएको देखिएको छ। साउदी पक्षले अमेरिका–इरान युद्ध थप चर्किए खाडी क्षेत्रका ऊर्जा पूर्वाधार नै जोखिममा पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेको बताइएको छ।
यता, इरानले पनि साउदी अरब, पाकिस्तान र टर्कीसँग तनाव न्यूनीकरणका विषयमा छलफल गरेको जनाएको छ। यसले दुवै पक्षले प्रत्यक्ष युद्धभन्दा कूटनीतिक विकल्प खुला राख्न खोजेको संकेत दिएको छ।
तर मैदानको अवस्था अझै बदलिएको छैन
ट्रम्पले युद्ध रोक्ने संकेत दिए पनि जमिनमा अवस्था भने पूर्ण रूपमा सामान्य भइसकेको छैन।
मध्यपूर्वस्थित अमेरिकी दूतावासहरूले आफ्ना नागरिकलाई अझै उच्च सतर्कता अपनाउन निर्देशन दिएका छन्। ओमान नजिक ट्यांकरमा आक्रमण, इजिप्टको बन्दरगाहमा अमेरिकी स्वामित्वको ग्यास जहाजमा ड्रोन आक्रमण तथा होर्मुज जलमार्गमा जहाजको आवागमन घट्दै गएको घटनाले सुरक्षा जोखिम कायमै रहेको देखाउँछ।
यसले राजनीतिक घोषणाभन्दा सुरक्षा अवस्था अझै संवेदनशील रहेको संकेत गर्छ।
इराकको नयाँ तेल सम्झौता : युद्धको प्रत्यक्ष प्रभाव
युद्धविरामको अनिश्चितताबीच इराकले टर्कीसँग इराक–टर्की पाइपलाइनमार्फत टर्कीको सेहान बन्दरगाह हुँदै तेल निर्यात गर्ने एक वर्षे सम्झौता गरेको छ।
सम्झौताअनुसार इराकले दैनिक कम्तीमा ७ लाख ५० हजार ब्यारेल कच्चा तेल सेहान बन्दरगाहमार्फत विश्व बजारमा निर्यात गर्नेछ।
टर्कीका ऊर्जा तथा प्राकृतिक स्रोतमन्त्री अल्पार्सलान बायराक्तारले यो पाइपलाइनलाई क्षेत्रीय मात्र नभई विश्वव्यापी ऊर्जा सुरक्षाका लागि रणनीतिक महत्वको बताएका छन्।
यो सम्झौताको समयलाई अर्थपूर्ण मानिएको छ। किनभने होर्मुज जलमार्गमा बढ्दो तनावका कारण समुद्री तेल ढुवानी असुरक्षित बन्दै गइरहेको अवस्थामा इराकले वैकल्पिक निर्यात मार्ग सुरक्षित गरेको हो।
ऊर्जा राजनीति अब युद्धकै अर्को मोर्चा
पाँच महिनादेखिको युद्धले अब केवल सैन्य स्वरूप मात्र लिएको छैन। होर्मुज जलमार्गको नियन्त्रण, तेल ढुवानी मार्गको सुरक्षा, वैकल्पिक पाइपलाइन र ऊर्जा पूर्वाधारको संरक्षण अहिले युद्धको केन्द्रमा पुगेका छन्।
इराक–टर्की सम्झौताले क्षेत्रीय मुलुकहरू अब होर्मुजमा मात्र निर्भर रहन नचाहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। यदि युद्ध लम्बियो वा होर्मुज पुनः अवरुद्ध भयो भने विश्व तेल बजारमा ठूलो प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले वैकल्पिक मार्ग निर्माणलाई प्राथमिकता दिन थालिएको देखिन्छ।
ट्रम्पले युद्ध अन्त्यतर्फ महत्वपूर्ण प्रगति भएको दाबी गरे पनि त्यसलाई पुष्टि गर्ने संयुक्त घोषणा वा औपचारिक सम्झौता अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन। इरानको अस्वीकार, क्षेत्रीय सुरक्षा सतर्कता, समुद्री मार्गमा जारी जोखिम तथा इराकको वैकल्पिक तेल मार्ग सम्झौताले मध्यपूर्वमा तनाव पूर्ण रूपमा कम भइसकेको छैन भन्ने देखिन्छ।
युद्धविरामको राजनीतिक सन्देशभन्दा पनि ऊर्जा आपूर्ति सुरक्षित गर्ने क्षेत्रीय तयारी अहिले बढी तीव्र देखिएको छ। त्यसैले आगामी दिनमा मध्यपूर्वको घटनाक्रम केवल सैन्य मोर्चाले होइन, तेल आपूर्ति र ऊर्जा सुरक्षासँग सम्बन्धित रणनीतिक निर्णयहरूले पनि निर्धारण गर्ने देखिन्छ।
