नेपाल पूर्वाधार 
भक्तपुर। अगाडि नागको चित्र छ। छेउमा साना-साना भाँडामा परम्परागत रङ छन्। ७३ वर्षीया चेतकुमारी चित्रकारको हातमा कुची छ। उमेरले शरीर थकाएको छ, हातमा पहिलेको जस्तो बल छैन। तर नागपञ्चमी नजिकिँदै गर्दा उनको कुची अझै रोकिएको छैन।
भक्तपुरको याँछेस्थित नवदुर्गाको थछेंमा बसेर उनी नागका चित्रमा रङ भरिरहेकी छन्। बाहिर बजारमा मेसिनबाट छापिएका रंगीचंगी पोस्टर सजिलै पाइन्छन्। केही क्षणमै तयार हुने ती पोस्टरका अगाडि चेतकुमारीले बनाइरहेको एउटा चित्रका लागि भने घण्टौँको श्रम, दशकौँको अनुभव र पुस्तौँ पुरानो सीप जोडिएको छ।
उनका लागि यो केवल चित्र बनाउने काम होइन। यो आफूले परिवारबाट पाएको एउटा परम्परालाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउने प्रयास हो।
तर कुची चलाइरहेकै बेला उनको मनमा एउटा प्रश्न पनि उठ्छ-‘मपछि यो काम कसले गर्छ?’
२१ वर्षको उमेरदेखि कुचीसँगको यात्रा
२०१० सालमा जन्मिएकी चेतकुमारीले २१ वर्षको उमेरदेखि देवीदेवता र नागका मौलिक चित्र बनाउन थालेकी हुन्।
नवदुर्गा गणका मुकुन्डा बनाउने पूर्ण चित्रकारसँग विवाह गरेर आएपछि उनका ससुराले उनलाई यो पुस्तैनी कामलाई निरन्तरता दिन आग्रह गरे। सुरुवातमा पारिवारिक जिम्मेवारीका रूपमा थालेको काम विस्तारै उनको जीवनकै हिस्सा बन्यो।
त्यसपछि पाँच दशकभन्दा बढी समय उनले यही कलामा बिताइन्।
उनको हातमा कुची चल्दै गयो। पुस्तौँदेखि चलिआएको चित्र बनाउने सीप उनका औँलामा बस्दै गयो। पर्वहरू फेरिँदै गए, समय बदलिँदै गयो, बजारमा नयाँ प्रविधि आयो। तर उनको काम भने रोकिएन।
काठको ब्लकदेखि कम्प्युटरसम्म
पहिले चेतकुमारी काठको ब्लक प्रयोग गरेर कागजमा नाग तथा देवीदेवताका चित्र छाप्थिन्। चित्रमा रङ भर्न पनि प्राकृतिक तथा परम्परागत विधिबाट तयार पारिएका रङ प्रयोग हुन्थे।
त्यो बेला हातले बनाएका चित्रको आफ्नै बजार थियो।
तर करिब १५ वर्षयता परिस्थिति फेरिएको छ। मेसिनबाट छापिएका तयारी पोस्टर बजारमा सजिलै उपलब्ध हुन थाले। सस्तो, छिटो र आकर्षक पोस्टरले हातले बनाइने मौलिक चित्रको बजार विस्तारै साँघुरिँदै गयो।
चेतकुमारीको हातले बनाएको चित्र र मेसिनबाट केही मिनेटमै निस्कने पोस्टरबीच प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुँदै गयो।
उमेर बढ्दै जाँदा हातले पहिलेझैँ काम गर्न पनि सहज भएन। त्यसपछि उनले प्रविधिलाई आफ्नो परम्परागत सीपसँग जोडिन्।
अहिले उनी देवीदेवताका तस्बिर कम्प्युटरबाट ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट प्रिन्ट गराउँछिन्। त्यसपछि त्यसमा आफ्नै हातले रङ भर्छिन्। रङ भने सकेसम्म परम्परागत विधिबाट आफैँ घोटेर तयार पार्छिन्।
प्रविधि उनका लागि परम्पराको विकल्प बनेन, परम्परालाई जोगाइराख्ने एउटा माध्यम बन्यो।
एउटा नागचित्रभित्रको ठूलो विश्वास
नागपञ्चमीमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने परम्परा नेवा: समुदायमा पुरानै हो।
नागको पूजा गरेमा सर्प, बिच्छीजस्ता विषालु जीवबाट जोगिनुका साथै चट्याङ र आगलागीजस्ता विपत्तिबाट पनि रक्षा हुने जनविश्वास छ।
घरको ढोकामा टाँसिने त्यो कागजको चित्र बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिन सक्छ। तर त्यसको पछाडि पुस्तौँ पुरानो कला, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक अभ्यास जोडिएको छ।
चेतकुमारीले बनाउने नागचित्रमा रङ मात्र भरिँदैन। उनी त्यसमा आफ्ना पुर्खाले छाडेर गएको सीप पनि भर्छिन्।
त्यसैले उनको लागि त्यो एउटा चित्रभन्दा धेरै ठूलो कुरा हो।
‘चित्र मात्र होइन, हाम्रो परम्परा हो।’
नागपञ्चमीबाट सुरु हुन्छ वर्षभरिको यात्रा
चेतकुमारीको काम नागपञ्चमीका लागि नागचित्र बनाउनुमा मात्र सीमित छैन।
नागपञ्चमीसँगै उनको वर्षभरिको कला यात्रा सुरु हुन्छ। त्यसपछि गाईजात्राका लागि आवश्यक चित्र र सामग्री तयार गर्ने समय आउँछ। चथापूजाका लागि गणेशका मूर्ति तथा चित्र तयार पार्छिन्। दशैँका लागि देवीदेवताका चित्रमा रङ भर्छिन्।
दशैँ सकिन नपाउँदै तिहारका लागि लक्ष्मीका चित्र रंगाउन व्यस्त हुन्छिन्।
यसरी उनको कुची वर्षभरि कुनै न कुनै पर्वसँग जोडिइरहन्छ।
एउटा पर्व सकिँदा अर्को पर्वको तयारी सुरु हुन्छ। एउटा चित्र पूरा हुँदा अर्को चित्रको काम थालिन्छ। उनका लागि वर्ष भनेको पात्रोमा छुट्टाछुट्टै चाडको सूची होइन, कुची र रङसँग जोडिएको निरन्तर यात्रा हो।
बजार घट्यो, तर माया घटेन
मेसिनबाट छापिएका पोस्टर बजारमा छाउन थालेपछि हातले बनाइएका चित्रको माग घटेको चेतकुमारीले महसुस गरेकी छन्।
मेसिनले छिटो दिन्छ। धेरै प्रति दिन्छ। मूल्य पनि तुलनात्मक रूपमा सस्तो हुन्छ।
तर हातले बनाएको चित्रमा समय लाग्छ। श्रम लाग्छ। सीप चाहिन्छ। त्यसैले त्यसको मूल्य केवल कागज र रङको हिसाबले तोक्न सकिँदैन।
चेतकुमारीले दशकौँदेखि गर्दै आएको कामलाई कहिल्यै केवल जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा हेरेकी छैनन्। ससुराको आग्रहमा सुरु भएको काम विस्तारै उनको रुचि र पहिचान बन्यो।
त्यसैले बजार घट्दै गए पनि उनले कुची छाडिनन्।
हरेक वर्ष नागपञ्चमी आउँदा उनी फेरि नागको चित्र बनाउन बस्छिन्।
बजारमा डिजिटल र मेसिनबाट बनेका पोस्टरको थुप्रो लागिरहँदा पनि आफ्नै हातले एउटा मौलिक चित्र तयार पारेर उनले परम्पराको धागो नटुटोस् भन्ने प्रयास गरिरहेकी छन्।
तर उनको कुचीपछि?
चेतकुमारीको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता बजारको कमी मात्र होइन।
चिन्ता हो-पुस्तान्तरण।
पाँच दशकभन्दा बढी समय लगाएर सिकेको सीप आफूपछि कसले सम्हाल्ने भन्ने निश्चित छैन।
नयाँ पुस्ताको प्राथमिकता फेरिएको छ। हातले घण्टौँ लगाएर चित्र बनाउनेभन्दा कम्प्युटर र डिजिटल प्रविधिबाट केही क्षणमै डिजाइन तयार पार्न सकिन्छ।
यही परिवर्तनका बीच चेतकुमारीको मनमा प्रश्न उठ्छ-‘मपछि नागको मौलिक चित्र कसले बनाउला?’
कुची समाउने हात रोकिएपछि, रङ घोट्ने परम्परा रोकिएपछि र काठको ब्लकबाट चित्र छाप्ने अभ्यास हराएपछि त्यसलाई फेरि उस्तै रूपमा फर्काउन सजिलो नहुन सक्छ।
त्यसैले परिवारका सदस्य वा नयाँ पुस्ताका कसैले यो सीप सिकिदिए हुन्थ्यो भन्ने उनको चाहना छ।
डिजिटल पोस्टरको भीडमा एउटा जीवित इतिहास
डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउन सजिलो बनाएको छ। कम्प्युटरमा केही क्लिकमै डिजाइन तयार हुन्छ। मेसिनले सयौँ प्रति छाप्न सक्छ।
तर चेतकुमारीको हातबाट तयार हुने एउटा चित्रमा मेसिनले दिन नसक्ने कुरा छ-“समय, श्रम, सीप, स्मृति र पुस्तौँको अनुभव।”
आज उनका हातमा पहिलेको जस्तो बल छैन। आँखाले पनि लामो समयसम्म सूक्ष्म काम गर्न सहज मान्दैनन्। तर नागपञ्चमी आउँदा उनको मनमा फेरि उही उत्साह जाग्छ।
नागको एउटा चित्र पूरा गर्नु उनका लागि अर्को एउटा काम सक्नु मात्र होइन।
यो आफूले पाएको परम्परालाई अर्को एक वर्षसम्म जीवित राख्नु हो।
त्यसैले डिजिटल पोस्टरको भीडमा चेतकुमारीको हातले रंगिएको एउटा नागचित्र आफैँमा एउटा सांस्कृतिक दस्तावेजजस्तो बनेको छ।
उनको कुची चलिरहेसम्म त्यो परम्परा पनि चलिरहेकै छ।
तर उनको कुची रोकिएपछि के हुन्छ?
यही प्रश्नले चेतकुमारीको कथा एउटा व्यक्तिको कथा मात्र नभई नेपालको मौलिक हस्तकलाको भविष्यसँग जोडिन्छ।
चेतकुमारीजस्ता ज्येष्ठ कलाकारको सीप अभिलेखीकरण गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने, विद्यालय तथा समुदायस्तरमा यस्ता कलाको अभ्यास गराउने र हस्तनिर्मित कलाका लागि बजार सिर्जना गर्ने प्रयास हुन सके मात्र डिजिटल युगमा पनि यस्ता परम्परा हराउनबाट जोगिन सक्छन्।
नत्र कुनै दिन नागपञ्चमीमा घरका ढोकामा नागका चित्र त टाँसिएलान्, तर ती चित्रभित्र पुस्तौँदेखि बाँचेको हातको कथा नहुन सक्छ।
शब्द तस्बिर : नेपाल फोटो लाइब्रेरी
