नेपाल पूर्वाधार 
काठमाडौं । विपत्ति कहिलेकाहीँ यति ठूलो हुन्छ, जहाँ राज्यका संयन्त्रहरू पनि केही समयका लागि अलमलिन्छन् । बाटो बग्छन्, पुलहरू ढल्छन्, सञ्चार टुट्छ र उद्धारका लागि चाहिने सामान्य साधनसमेत घटनास्थलसम्म पुग्न नसक्ने अवस्था आउँछ। त्यस्तो बेला संकटको आकारभन्दा ठूलो प्रश्न हुन्छ- अझै कसैलाई बचाउन सकिन्छ कि सकिँदैन?
भदौ १९ गते त्रिशूली थ्री ए जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट सञ्जय साह र कविर महर्जन जीवितै बाहिर निस्कँदा त्यो प्रश्नको एउटा आशावादी उत्तर भेटियो ।
भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढी गएको करिब १० दिनपछि उनीहरूको जीवित उद्धार सम्भव भएको थियो। सुरुङभित्र उनीहरू जीवित हुन सक्ने सम्भावना र त्यसलाई प्रमाणित गर्ने उद्धार प्रयास आफैंमा असाधारण थियो। तर त्यस सफल उद्धारको कथाभन्दा केही दिनअघि एउटा अर्को कथा सुरु भइसकेको थियो-‘सुरुङभित्र मानिस छन्, उनीहरूलाई बचाउने प्रयास गर्नुपर्छ’ भन्ने एउटा आवाजको कथा।
त्यो आवाज थियो- नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका पूर्व कार्यकारी निर्देशक मनोज सिलवालको ।
संकटमा उठेको एउटा प्रश्न
भोटेकोशीमा आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायत क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्यायो। सडक र पुलहरू क्षतिग्रस्त हुँदा प्रभावित आयोजनासम्म पुग्नसमेत कठिन भयो। जलविद्युत् आयोजनाका संरचना क्षतिग्रस्त भए, विद्युत् प्रणालीमा असर पर्यो र आयोजनामा कार्यरत संयौ कर्मचारी तथा प्राविधिकहरू सम्पर्कविहीन भए।
त्रिशूली थ्री ए आयोजनामा त्यतिबेला टर्बाइन मर्मतको काम भइरहेको थियो। नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार देशका विभिन्न ठाउँबाट आएका दक्ष इन्जिनियर तथा प्राविधिकसहित ३५ जनाभन्दा बढी व्यक्ति आयोजनामा काम गरिरहेका थिए।
अर्थात्, त्यहाँ केवल एउटा आयोजना वा एउटा मेसिन थिएन-त्यहाँ मानिसहरूको जीवन पनि थियो।
तर बाढीपछिको तत्कालीन प्राथमिकतामा विद्युत् प्रणालीलाई पुनः सञ्चालन गर्ने चुनौती पनि उत्तिकै ठूलो थियो। सडक सम्पर्क टुटेको, पुलहरू बगेको र विभिन्न आयोजनामा मानिसहरू फसेको अवस्थामा उद्धार आफैंमा ठूलो चुनौती बनेको थियो।
यही परिस्थितिमा सिलवालले एउटा फरक कोणबाट घटनालाई हेरे।
‘मान्छेहरू अझै जीवित हुन सक्छन्’
प्राधिकरणको नेतृत्वबाट बाहिरिसकेका भए पनि सिलवाल ऊर्जा क्षेत्रका घटनाक्रमबाट टाढा थिएनन्। आयोजनाहरूमा कार्यरत कर्मचारी, इन्जिनियर र प्राविधिकसँग उनको निरन्तर सम्पर्क थियो।
बाढीपछि उनले आफ्ना सम्पर्कमा रहेका कर्मचारीमार्फत आयोजनाहरूको अवस्थाबारे जानकारी लिन थाले। कुन आयोजनामा कति मानिस थिए? को सम्पर्कमा छैनन्? कहाँ उद्धारको सम्भावना छ? सुरुङभित्र कति मानिस हुन सक्छन्?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै उनले विवरण संकलन गरे।
त्यस क्रममा त्रिशूली थ्री ए लगायतका आयोजनामा ठूलो संख्यामा मानिसहरू प्रभावित भएको जानकारी पाएपछि उनको ध्यान एउटा सम्भावनातर्फ गयो-सुरुङभित्र फसेका मानिसमध्ये केही अझै जीवित हुन सक्छन्।
त्यसलाई सामान्य अनुमानका रूपमा छाडेर उनी चुप बसेनन्।
उनले विवरणसहितको सन्देश गृहमन्त्री सुधन गुरुङसम्म पुर्याए। सन्देशमा केवल चिन्ता थिएन, घटनाको अवस्थाबारे आफूले संकलन गरेको जानकारी र उद्धार गर्नुपर्ने आवश्यकताको स्पष्ट संकेत थियो।
सिलवालले पठाएको जानकारी गृहमन्त्री गुरुङले गम्भीरतापूर्वक लिए। त्यसपछि उद्धारको विषयले थप गति पायो।
गृहमन्त्री स्वयं हेलिकप्टरमार्फत घटनास्थल पुगे। उद्धारका लागि आवश्यक विज्ञ, प्राविधिक र सुरक्षा निकायको समन्वय बढ्यो। कठिन भूगोल, क्षतिग्रस्त संरचना र सीमित पहुँचका बीच सुरुङमा फसेकाहरूको खोजी र उद्धारका लागि प्रयास अघि बढ्यो।
त्यसपछि सुरु भयो-लामो, जोखिमपूर्ण र धैर्य माग्ने उद्धार अभियान।
अन्ततः त्रिशूली थ्री एबाट सञ्जय साह र कविर महर्जन जीवितै उद्धार भए।
त्यो क्षण दुई व्यक्तिको जीवन फर्किएको क्षण मात्र थिएन। त्यसले विपत्तिको अँध्यारोबीच आशा बाँकी रहन्छ भन्ने प्रमाण पनि दियो।
त्यसैगरी अपर त्रिशूली-१ आयोजनाबाट एक चिनियाँ नागरिकको समेत सकुशल उद्धार हुन सफल भयो।
‘मानिस पहिले’
जलविद्युत् आयोजना क्षतिग्रस्त हुनु ठूलो आर्थिक क्षति हो। टर्बाइन, सुरुङ, प्रसारण लाइन वा पावरहाउसमा भएको क्षति पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ। समय लाग्छ, ठूलो रकम लाग्छ, तर संरचना पुनः बनाउन सकिन्छ।
तर मानिसको जीवन फर्काउन सकिँदैन।
सिलवालको सक्रियताको मूल मर्म यही मानवीय सोचमा देखिन्छ।
ऊर्जा क्षेत्रलाई नजिकबाट बुझेका उनीका लागि बाढीले क्षति पुर्याएका आयोजनाको पुनःनिर्माण र विद्युत् आपूर्ति पुनःस्थापना महत्वपूर्ण थिए। तर त्यसअघि आयोजनाभित्र रहेका मानिसहरूको अवस्था थाहा पाउनु र सम्भव भएसम्म उनीहरूलाई उद्धार गर्नु अझ महत्वपूर्ण थियो।
उनले तत्कालीन परिस्थितिमा यही प्रश्नलाई प्राथमिकताका साथ उठाए-‘हामीले अझै कसैलाई बचाउन सक्छौं भने प्रयास किन नगर्ने?’
यो प्रश्नले नै उद्धार प्रयासलाई थप गम्भीर बनाउन भूमिका खेल्यो।
पर्दापछिका धेरै हात
त्रिशूली थ्री एबाट दुई जनाको जीवित उद्धार कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र सम्भव भएको होइन। यो राज्यका विभिन्न निकाय, नेपाली सेना, सुरक्षाकर्मी, प्राविधिक, इन्जिनियर, आयोजनाका कर्मचारी तथा स्थानीयस्तरमा खटिएका अनेक हातको सामूहिक प्रयासको परिणाम थियो।
यस अभियानमा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कामु कार्यकारी निर्देशक दीर्घायु कुमारको भूमिका पनि महत्वपूर्ण रह्यो। विद्युत् आपूर्ति पुनःस्थापना गर्नेदेखि उद्धारका लागि आवश्यक लजिस्टिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने काममा प्राधिकरणले भूमिका खेलेको थियो।
अर्थात्, उद्धार सफलताको पछाडि धेरै व्यक्तिको पसिना र जोखिम जोडिएको छ। प्रतिनिधी सभा सदस्य श्रीराम न्यौपाने आफै मेसिन लिएर पुगेका थिए । उनको पनि ठूलो भुमिका छ ।
तर कहिलेकाहीँ ठूलो संयन्त्रलाई एउटा सही समयमा उठाइएको प्रश्न चाहिन्छ।
सिलवालको भूमिका त्यहीँ देखिन्छ।
उनी घटनास्थलमा उद्धार टोलीको नेतृत्व गरिरहेका थिएनन्। उनीसँग उद्धारका सबै साधन पनि थिएनन्। तर उनले आफूले पाएको सूचना र अनुभवलाई निष्क्रिय राखेनन्। सम्बन्धित कर्मचारीसँग संवाद गरे, अवस्थाबारे जानकारी लिए र राज्यको सम्बन्धित निकायसम्म त्यो सूचना पुर्याए।
पूर्व पदाधिकारी, तर सक्रिय नागरिक
मनोज सिलवालको यो भूमिकालाई केवल ‘पूर्व कार्यकारी निर्देशक’को परिचयमा सीमित गर्न मिल्दैन।
पदमा हुँदा निर्णय गर्ने जिम्मेवारी हुन्छ। पदबाट बाहिरिएपछि पनि सार्वजनिक सरोकारका विषयमा चासो राख्नु भनेको जिम्मेवारीको अर्को रूप हो।
भोटेकोशीको बाढीले ऊर्जा क्षेत्रलाई ठूलो चोट पुर्याइरहेको बेला सिलवालले देखाएको सक्रियता यही नागरिक जिम्मेवारीको उदाहरण बनेको छ।
उनको हस्तक्षेपले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ-विपद्का बेला पदभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ अनुभव, सम्पर्क र सही समयमा सही कुरा उठाउने साहस।
संकटको घडीमा कहिलेकाहीँ एउटा फोन, एउटा सन्देश वा एउटा सूचनाले पनि उद्धारको सम्भावनालाई नयाँ दिशा दिन सक्छ।
सुरुङको अँध्यारोभित्र उज्यालो
त्रिशूली थ्री एबाट सञ्जय साह र कविर महर्जन बाहिर निस्कँदा उनीहरूसँगै एउटा आशा पनि बाहिर आयो-विपत्तिले सबै ढोका बन्द गरिदिएको हुँदैन।
बाढीले सडक बगाउन सक्छ। पुल ढाल्न सक्छ। विद्युत् आयोजना तहसनहस पार्न सक्छ। तर मानिसलाई बचाउने इच्छाशक्ति बाँकी रहेसम्म उद्धारको बाटो खोज्न सकिन्छ।
त्यही इच्छाशक्तिलाई राज्यको संयन्त्रसम्म पुर्याउने काममा मनोज सिलवालले आफ्नो अनुभव र सम्पर्कको उपयोग गरे।
उनको भूमिका त्यसैले एउटा पूर्व प्रशासक वा पूर्व कार्यकारी निर्देशकको औपचारिक परिचयभन्दा माथि उठ्छ। यो एउटा त्यस्तो क्षणको कथा हो, जहाँ पदमा नभएको व्यक्तिले पनि आफ्नो ज्ञान, सम्बन्ध र संवेदनशीलतालाई सार्वजनिक हितमा प्रयोग गर्न सक्छ।
भोटेकोशीको बाढीले ऊर्जा क्षेत्रमा ठूलो क्षति छाड्यो। धेरै संरचना भत्किए, धेरै परिवार प्रभावित भए र धेरै मानिसको जीवन संकटमा पर्यो।
तर त्यस विनाशबीच त्रिशूली थ्री ए सुरुङबाट दुई जना मानिस जीवित बाहिर निस्किएको क्षणले एउटा कुरा सम्झाइरह्यो-
विपत्तिमा सबैभन्दा ठूलो पूर्वाधार संरचना होइन, मानिस बचाउने संकल्प हो।
र त्यो संकल्पलाई समयमै आवाज दिनेहरू पनि उद्धार अभियानका महत्वपूर्ण पात्र हुन्।
