Nepal Purbadhar

शनिबार, फाल्गुन १२, २०८०
Saturday, February 24, 2024

शनिबार, फाल्गुन १२, २०८०
Saturday, February 24, 2024

सुरुङ निर्माणमा स्वनिर्भर नेपाल


तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको शासनकालमा १९६८ साल जेठ ९ गते फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र सञ्चालनमा ल्याइएको थियो । फर्पिङपछि बनेका धेरै जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङ प्रविधिको खासै प्रयोग भएनन् । नेपालको जलविद्युत् इतिहासमा आधुनिक सुरुङसँग सम्बन्धित प्रविधि र ज्ञान भित्र्याउने मुख्य जस भने युरोपेली मुलुक नर्वेलाई जान्छ । फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र सञ्चालनमा आएको ६२ वर्षपछि मात्रै नेपालका जलविद्युत् परियोजनामा सुरुङ प्रविधि भित्र्याएको इतिहास छ ।

नर्वेली कम्पनीको सहयोगमा सन् १९७४ मा नेपालमा पहिलोपटक तिनाउ जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग निर्माण गरिएको थियो । नेपालमा सुरुङ खन्ने प्रविधि भित्रिएको त्यो नै पहिलो हो । त्यतिबेला निर्माण गरिएको तिनाउ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङमार्गको लम्बाइ २.५ किलोमिटर लामो थियो । तिनाउ जलविद्युत् आयोजनाको पावरहाउसलगायत संरचना चट्टानभित्र निर्माण गरिएको थियो । तिनाउ आयोजनाको क्याभर्नको लम्बाइ ८८ मिटर, चौडाइ ४.५ मिटर उचाइ ६ मिटर थियो ।

नर्वेजियन कम्पनीकै कारणले नेपालका जलविद्युत् आयोजनामा संस्थागत रूपमा सुरुङमार्गको विकास भयो र कालान्तरसम्म फस्टाउने अवसर पायो । नर्वेजियनहरूले नेपालमा संस्थागत रूपमा जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग मात्रै नभएर सुरुङमार्गसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिने ज्ञान तथा प्रविधि भित्र्याउन पनि उत्तिकै ठुलो योगदान पुर्याएका थिए । उनीहरूकै पहलमा बुटवल टेक्निकल इन्स्टिच्युट, बुटवल पावर कम्पनी र नेपाल हाइड्रो एन्ड इलेक्ट्रिक कम्पनी समेत खुल्यो ।

नर्वेजियनका अलावा नेपालमा जलविद्युत् परियोजनामा सुरुङको प्रविधि र उपकरण भित्र्याउनेमा जापानी कम्पनीहरूकोे समेत उल्लेखनीय भूमिका रह्यो । नेपालको पहिलो जलाशययुक्त कुलेखानी जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग प्रविधि भित्राउने जापानी निर्माण कम्पनी हुन् । त्यसो त नेपालमा प्राचीन समयदेखि नै केही सुरुङ मार्ग निर्माण गरिएका थिए । तर, ती सुरुङमार्गलाई अन्य क्षेत्रमा व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्न सकिएको थिएन । नेपालको जलविद्युत् क्षेत्रमा सुरुङमार्गको विकास र विस्तार गर्ने काम विदेशी मुलुकका निर्माण कम्पनीहरूले नै गरे ।

सन् १९७४ पछि भने नेपालका जलविद्युत् आयोजनामा एकपछि अर्को गर्दै सुरुङमार्गको संरचना निर्माण गर्न थालियो । नेपालका भौगोलिक बनावट अनकन्टार खालका भिरपाखा भएकाले पनि जलविद्युत् परियोजनाका लागि सुरुङमार्गको आवश्यकता अझै बढ्दै गयो । एउटा उपत्यकाबाट पहाड छिचोलेर अर्काे उपत्यकामा छोटो दुरीमा पानी लैजान निकै उपयोगी हुने भएकाले पनि सुरुङको महत्व झनै चुलिँदै गइरहेको छ ।

सन् १९७४ यता नेपालका साना–ठुला जलविद्युत् आयोजनामा २८५ किलोमिटर लम्बाइ बराबरको सुरुङमार्ग निर्माण भइसकेको छ । निर्माणाधीन अवस्थामा रहेका जलविद्युत् आयोजनामा थप ३०० किलोमिटर लम्बाइ बराबरको सुरुङमार्ग निर्माण भइरहेको छ । अर्कातर्फ निर्माण गर्ने योजनामा रहेका जलविद्युत् आयोजनाहरूले पनि थप करिब २५० किलोमिटर लम्बाइ बराबरको सुरुङमार्ग निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

सञ्चालनमा रहेका जलविद्युत् आयोजनामध्ये सबैभन्दा लामो सुरुङमार्ग ४५६ मेगावाट क्षमताको माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजनाको छ । यो आयोजनाको सुरुङमार्गको लम्बाइ ८.४ किलोमिटर छ । मोटाइका हिसाबले सबैभन्दा ठुलो सुरुङमार्ग भएको जलविद्युत् आयोजनामा १४४ मेगावाट क्षमताको कालीगण्डकी ए जलविद्युत् आयोजना छ । कालीगण्डकी ए आयोजनाको ७.४ मिटर स्पान छ । त्यसैगरी सबैभन्दा ठुलो साफ्ट भएको आयोजनामा पनि कालीगण्डकी ए आयोजना नै पर्छ । सो आयोजनामा २८ मिटर ब्यास र ५६ मिटर अग्लो भूमिगत संरचना छ । हालसम्म सञ्चालनमा रहेका जलविद्युत् आयोजनामध्ये सबैभन्दा ठुलो भूमिगत पावरहाउस संरचना (क्याभर्न) भएको आयोजना भने कुलेखानी १ जलविद्युत् आयोजना हो ।

छिमेकी मुलुक भारतको प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमा संखुवासभामा निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण तेस्रो जलविद्युत् आयोजनामा सबैभन्दा लामो सुरुङमार्ग निर्माण हुँदै छ । यस आयोजनाको सुरुङमार्गको लम्बाइ मात्रै ११.८ किलोमिटर छ । दुरीका हिसाबले लामो मात्रै होइन, यो आयोजना सबैभन्दा ठुलो सुरुङमार्ग भएको परियोजनाभित्र पनि पर्छ । जसको उचाइ ९.५ मिटर छ । अर्कातर्फ सबैभन्दा फराकिलो पावरहाउस क्याभर्न पनि यही आयोजनाको छ । जसको चौडाइ मात्रै २२.५ मिटर छ । निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनामध्ये सबैभन्दा धेरै ठुलो साफ्ट भएको जलविद्युत् आयोजनामा तनहुँ जलविद्युत् आयोजना पर्छ । जुन आयोजनामा २८ मिटर व्यास र ६१.५ मिटर अग्लो भूमिगत संरचना छ । नेपालमा पछिल्लो समय सुरुङमार्ग र भूमिगत संरचनाको आवश्यकता जलविद्युत् परियोजनामा मात्रै नभएर खानेपानी, सडकलगायत अन्य भौतिक पूर्वाधारमा पनि उत्तिकै आवश्यकता खड्किँदै आइरहेको छ । जटिल भूबनोट, अनकन्टार भिरपाखा तथा पहिरो झरिरहने ठाउँमा त सुरुङमार्गको आवश्यकता र अपरिहार्यता झनै बढिरहेको छ ।

सुरुङमार्गको रोचक ऐतिहासिक पाटो

नेपालको ऐतिहासिक घटनाक्रमलाई नियाल्ने हो भने नेपालका लागि सुरुङमार्ग र भूमिगत संरचना त्यति नौला विषय होइनन् । नेपालको मुस्ताङ जिल्लामा मात्रै करिब २ हजार वर्षभन्दा पुरानो भूमिगत संरचना भेट्टिएको कुरा इतिहासका पानाहरूमा लिपिबद्ध छन् । नेपालमा वर्षाैँ पहिलेदेखि भूमिगत संरचना र सुरुङ निर्माण भएका थिए । तर, ती सुरुङमार्ग र भूमिगत संरचनाहरू व्यवस्थित र व्यावसायिक प्रकृतिका भने थिएनन् ।

नेपालको मुस्ताङमा अहिले पनि पुराना भूमिगत खालका संरचना देख्न सकिन्छ । ती संरचना विशेष गरी बसोबास र चिहान प्रयोजनका लागि निर्माण गरिएको जनविश्वास छ । करिब ४०० वर्षअघि पनि पाल्पाको अर्गेलीमा सिँचाइ प्रयोजनका लागि पुरानो संरचनाको सुरुङ खनिएको पाइएको थियो । त्यो सुरुङ अझै पनि सिँचाइका लागि प्रयोग हुँदै आएको बताइन्छ ।

तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले नेपालको पहिलो जलविद्युत् केन्द्र मात्रै नभएर १९७५ सालमा मकवानपुरको चुरियामाईमा करिब ५÷६ सय मिटर लम्बाइको सुरुङमार्ग निर्माण गरेर साना ४ पँग्रे सवारीसाधन समेत गुडाइएका थिए । स्विट्जरल्यान्डका भूगर्भविद् टोनी हेगनले ‘दि हिमालयन किङ्डम अफ नेपाल’ पुस्तकमा मकवानपुरको चुरियामाईमा रहेको सुरुङलाई एसियाकै पहिलो मानवनिर्मित सुरुङ हुन सक्ने दाबी गरेका छन् । चुरियामाईको करिब ६०० मिटर लामो सुरुङ नेपाली डिजाइन, लगानी र जनशक्तिबाटै निर्माण गरिएको थियो । चुरियामाई सुरुङमार्गको चौडाइ ९ फिट र उचाइ १० फिट थियो ।

जताततै सुरुङमार्ग

नेपालको सन्दर्भमा सुरुङ प्राविधिको प्रयोग निःसन्देह सबैभन्दा धेरै जलविद्युत् परियोजनामा नै भएको छ । जलविद्युत् परियोजनाबाहेक खानेपानी र सिँचाइ प्रयोजनका लागि पनि सुरुङमार्ग निर्माण गरिएको छ । त्यसैको गतिलो उदाहरण हो– मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको सुरुङमार्ग । सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको अम्बाथानदेखि काठमाडौँको सुन्दरीजलसम्म करिब २६ किलोमिटर सुरुङ खनेर मेलम्चीको पानी राजधानीमा वितरण हुँदै आएको छ ।

खानेपानीबाहेक, सिँचाइ प्रयोजनका लागि पनि सुरुङमार्ग निर्माण भइसकेको छ । भेरी–बबई बहुउद्देश्यीय सिँचाइ आयोजनाको सुरुङमार्ग निर्माण गर्दा अत्याधुनिक खालको टनेल बोरिङ मेसिन (टिबिएम) प्रयोग गरिएको थियो । टिबिएम मेसिन प्रयोग गर्न नमिल्ने अन्य परियोजनामा ड्रिल एन्ड ब्लास्ट प्रविधिबाट सुरुङ खन्ने गरिन्छ । तर, भेरी–बबई बहुउद्देश्यीय सिँचाइ परियोजनामा भने टनेल बोरिङ मेसिन (टिबिए) प्रयोग गरेर खनियो । अहिले पनि राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा सूचीकृत सुनकोसी मरिण बहुउद्देश्यीय आयोजनामा पनि टिबिएमको प्रयोग गरेर सुरुङ खन्ने काम भइरहेको छ ।

मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको २६ किलोमिटर सुरुङ खन्न झन्डै ९ वर्ष लागेको थियो । तर, भेरी–बबई बहुउद्देश्ययीय सिँचाइ आयोजनाको १२.२ किलोमिटर सुरुङ खन्न २ वर्ष पनि लागेन । यी दुवै आयोजनाको सुरुङ खन्न लागेको समय फरक देखिनुको एउटै कारण थियो । पुरानो र नयाँ प्रविधिको प्रयोग । मेलम्चीको टनेल खन्न पुरानो विधि ‘ड्रिल एन्ड ब्लास्ट’ र विवादले ढिलासुस्ती भएको थियो । तर, भेरी–बबई आयोजनामा भने विश्वका अन्य मुलुकमा प्रयोग हुँदै आइरहेको अत्याधुनिक खालको टिबिएम मेसिन प्रयोग गरेर छिटो समयमै सुरुङ खन्ने काम सकियो ।

सुनकोसी मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना पनि टिबिएम मेसिनको प्रयोग गरेर सुरुङ खन्ने काम भइरहेको छ । तर, चाहेर पनि सबै ठाउँमा सुरुङ खन्नका लागि टिबिएम प्रयोग गर्न सकिन्न । सामान्यतया टिबिएम मेसिनको लागत करिब ४ अर्ब रुपैयाँभन्दा महँगो पर्ने गर्छ । एकातर्फ सामान्यतया १० किलोमिटरभन्दा कम लम्बाइको सुरुङ खन्नका लागि उपयुक्त मानिँदैन । सुरुङ खन्नुअघि टिबिएम फिटिङ गर्न ठुलो र फराकिलो ठाउँको पनि आवश्यकता पर्ने गर्छ । अर्कातर्फ टिबिएमको वजन ७० टनभन्दा कम नभएकाले पनि अप्ठ्यारो भूगोलमा लैजान यातायातको पनि समस्या हुने गर्छ । पछिल्लो समय जलविद्युत् आयोजनामा मात्रै नभएर सुरुङमार्गको सडक पनि बनाउन थालिएको छ ।

नागढुंगा–सिस्नेखोलामा पनि २६८८ मिटर लम्बाइको सुरुङमार्ग निर्माणाधीन अवस्थामा छ । अर्कातर्फ सिद्धबाबामा पनि सुरुङमार्ग निर्माणको काम सुरु भइसकेको छ । विदेशी मुलुकहरूमा ढल निकासका लागि पनि सुरुङमार्ग बनाउने कार्यले व्यापकता पाइरहेको छ । अर्कातर्फ रेलमार्गमा पनि सुरुङमार्ग बनाउन थालिएको छ । सहरी क्षेत्रमा सञ्चालन हुने मेट्रो रेलहरू पनि सुरुङमार्गमा सञ्चालन हुँदै आएका छन् । खानी उत्खननका लागि पनि सुरुङमार्गको अर्काे महत्व छ । अर्कातर्फ भण्डारण तथा सहरी क्षेत्रको युटिलिटिजहरूका लागि पनि सुरुङमार्गको आवश्यकता झनै खड्किँदै आएको छ ।

जलविद्युत् क्षेत्रमा सुरुङको योगदान

नेपालका जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग निर्माण सुरु भएको ५० वर्षकै अवधिमा सुरुङमार्ग सम्बन्धित प्रविधि र ज्ञानको दायरा बिस्तारै बढ्दै गइरहेको छ । नेपालमा छोटो समयमा नै सुरुङमार्ग डिजाइन तथा निर्माण गर्ने जनशक्ति र निर्माण कम्पनीहरू पनि तयार भइसकेका छन् । टनेल इन्जिनियरिङसम्बन्धी दक्ष जनशक्ति अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा व्यक्तिगत रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमताको पनि विकास भइसकेको छ । तर, नेपालमा सुरुङ सम्बन्धित काम गर्ने कम्पनीहरू अझै पनि अन्तराष्ट्रिय स्तरको एक्स्पोजर नपाएका कारण प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने भएका छैनन् । यद्यपि ठुला वैदेशिक लगानीका जलविद्युत्बाहेकका आयोजनामा नेपाली टनेल इन्जिनियरहरूले कुशलतापूर्वक कार्यसम्पादन गर्दै आइरहेका छन् ।

निर्माणाधीन ११४ वटा जलविद्युत् आयोजनामध्ये प्रायः सबै जलविद्युत् आयोजनामा नेपाली इन्जिनियर तथा नेपाली कम्पनीले नै सुरुङमार्ग निर्माणको काम गर्दै आइरहेका छन् । यो तथ्यबाट पनि नेपाली जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धि भएको कुरा पुष्टि हुन्छ । २०८० मंसिरसम्मको अवधिमा १६६ वटा जलविद्युत् आयोजना नियमित रूपमा सञ्चालनमा आइरहेका छन् । १३६ वटा जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन अवस्थामा छन् । निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनामध्ये सबै जलविद्युत् आयोजनामा सर्ज साफ्ट छ । निर्माणाधीन ६४ वटा जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग निर्माण गरिँदै छ । ३८ वटा ठुला जलविद्युत् आयोजना निर्माणको चरणमा छन् । तीमध्ये ३७ वटा जलविद्युत् आयोजनाले सुरुङ निर्माण गर्ने बताएका छन् ।

जनशक्तिलाई सही ढंगले प्रयोग गर्न सकेको खण्डमा नेपालमा सुरुङमार्गसम्बन्धी उद्योग अझै फस्टाउने मौका पाउने छ । अहिले नेपालमा रक एन्ड टनेल इन्जिनियरिङ सम्बन्धित दक्ष जनशक्ति करिब ३०० जना हाराहारी छन् । तीमध्ये १५० जना नेपाल टनेलिङ एसोसिएसनमा पनि आजीवन सदस्य छन् । सुरुङमार्ग निर्माण गर्दा रक टेस्ट गर्ने ल्याब पनि नेपालमा स्थापना भइसकेका छन् । विगत ५० वर्षयता नेपालमा व्यक्तिगत तथा सांगठानिक रूपमै सुरुङमार्ग सम्बन्धित ज्ञान तथा अनुभवहरू हासिल गर्न थालेको भेटिन्छ । नेपाल टनेलिङ एसोसिएसन संस्थाको पनि विधिवत् रूपमा २०६८ साल भदौ २१ गते स्थापना भएको हो । यो संस्थाले नेपालमा सुरुङमार्ग सम्बन्धित अनुभव र ज्ञान बाँड्नका लागि उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्दै आइरहेको छ ।

एसोसिएसनको इन्टरनेसनल टनेलिङ एन्ड अन्डरग्राउन्ड स्पेस एसोसिएसन (आइटिए)सँग आबद्धता छ । एसोसिएसनले नेपालमा टनेलिङ क्षेत्र सम्बन्धित अन्तराष्ट्रिय सेमिनार तथा प्रशिक्षणका कार्यक्रम सम्पादन गर्दै आइरहेको छ । इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान, पश्चिमाञ्चल क्याम्पस पोखरामा एमएस्सी तहमा ‘रक एन्ड टनेल इन्जिनियरिङ’ पठनपाठन हुँदै आएको छ । यो अध्ययनको सुरुआत ४ वर्ष अघिदेखि भएको हो । जिओटेक्निकल ल्याबोरेटरीले पनि पुल्चोकमा हाइड्रो ल्याब स्थापना गरेको छ । ल्याबोरेटरीले विभिन्न थरिका प्यारामिटरहरू प्रयोग गरेर सुरुङमार्गका संरचना र अन्डरग्राउन्ड संरचनाको अध्ययन र डिजाइनको अध्ययन गर्दै आइरहेको छ ।

नेपालको जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङमार्ग निर्माण त्यति धेरै खर्चिलो छैन । जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्दा सुरुङमार्ग कति आकार र कति लम्बाइको निर्माण गर्ने विषयले खर्चको निर्धारण गर्ने गर्छ । नेपालमा प्रायजसो साना खालका जलविद्युत् आयोजनामा ४ देखि ६ मिटर चौडाइ भएको सुरुङ निर्माण गर्ने गरिन्छ । सुरुङ खन्ने क्रममा जति कडा खालको चट्टान भेटिन्छ, त्यति नै सुरुङ खन्न लागत सस्तो पर्ने गर्छ । सामान्यतया कडा चट्टान भएको ठाउँमा ४/६ मिटर चौडा भएको एक मिटर लम्बाइको सुरुङ खन्न ३ लाख रुपैयाँ लाग्ने गर्छ । त्यस्तै नरम चट्टान भएको ठाउँमा सोही आकारको एक मिटर लम्बाइको सुरुङ खन्नका लागि १० लाख रुपैयाँ लाग्ने गर्छ ।

जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ अहिलेसम्म सुरक्षित नै देखिएका छन् । नेपालका सयौँ जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङ निर्माण भएका छन् । अहिलेसम्म निर्माण सम्पन्न भइसकेका जलविद्युत् आयोजनामा सुरुङ क्षतिग्रस्त भएको खबर अहिलेसम्म खासै सुन्नुपरेको छैन । भूकम्पीय र वातावरणीय दृष्टिकोणबाट पनि भूमिगत संरचना सुरक्षित मानिन्छ । त्यसैले पनि जलविद्युत् आयोजना निर्माणमा सुरुङमार्गको प्रयोग व्यापक रूपमा बढिरहेको देखिन्छ । नेपालमा सुरुङमार्ग निर्माण सम्बन्धित ऐन कानुन तयार भइसकेको छैन । त्यसैले सुरुङमार्ग निर्माणको क्रममा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड र निर्देशिकालाई अवलम्वन गर्दै आइरहेका छौँ । नेपालमा सुरुङमार्ग सम्बन्धित विभिन्न खालका मापदण्ड, निर्देशिका तथा योजनाबद्ध कार्यक्रमहरू ल्याउन अपरिहार्य भइसकेको छ ।

सुरुङमार्गको अध्ययन, डिजाइन र निर्माण, अपरेसन र मर्मतसम्भार सम्बन्धित व्यावहारिक ज्ञानहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको जस्तै ल्याउन जरुरी भइसकेको छ । नेपाल पहाडैपडाडले घेरिएको र भूकम्पीय दृष्टिकोणले पनि उच्च जोखिमयुक्त भूबनोटमा अवस्थित रहे पनि जलविद्युत्, रेलमार्ग तथा अन्य सडकलाई पनि सुरुङमार्गका माध्यमबाट विकास गरेर मुलुकलाई समृद्धिको बाटोतर्फ अघि बढाउन सकिने देखिन्छ ।

(श्रेष्ठ नेपाल टनेलिङ एसोसिएसनका अध्यक्ष हुन् उनकाे याे लेख  स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूकाे संस्था, नेपाल (इपान) द्वारा हालै प्रकाशित ऊर्जा समृद्धि नामक स्मारिकाबाट साभार गरिएकाे हाे )


Read Previous

लगानी सम्मेलनअघि पूर्वाधार परियोजना कार्यान्वयनका अफ्ठ्यारा फुकाउन ऐन संशोधनको प्रस्ताव

Read Next

नीलगिरिखोला दोस्रो ‘क्यासकेड’काे विद्युत दाना सबस्टेसन पुर्याउने प्रसारण लाइनकाे परीक्षण पूरा,सुरुङकाे परीक्षण चल्दै

Leave a Reply

Your email address will not be published.