नेपाल पूर्वाधार 
काठमाडौं ।नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा एउटा यस्तो नाम छ, जसले नदीको बहावमा मात्र होइन, देशको समृद्धिको सपनामा पनि उज्यालो देख्ने सामर्थ्य राख्छ । उनी हुन्, स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपाल (इप्पान) का निवर्तमान अध्यक्ष गणेश कार्की । झापाको एउटा सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएर आज नेपालको निजी क्षेत्रबाट सयौँ मेगावाट विद्युत उत्पादनको नेतृत्व गर्ने कार्कीको जीवन यात्रा आफैँमा एउटा जीवन्त पाठशाला हो । संघर्ष, धैर्य, अनुशासन र दूरदर्शिताको फ्युजन नै गणेश कार्कीको व्यक्तित्वको पहिचान हो ।
बाल्यकाल र शिक्षाको जग
वि.सं. २०२४ साल चैत महिनामा झापाको कमल गाउँपालिका (तत्कालीन समयमा गाविस) मा गणेश कार्कीको जन्म भयो । बुबा जङ्गबहादुर कार्की र आमा टीकादेवी कार्कीको कोखबाट जन्मिएका गणेशको बाल्यकाल झापाकै ग्रामीण परिवेशमा बित्यो । मध्यम वर्गीय किसान परिवारमा हुर्किएका कार्कीलाई अभावभन्दा पनि मिहिनेतको मूल्य सानैदेखि सिकाइएको थियो ।
उनले कक्षा ७ सम्मको अध्ययन गाउँकै विद्यालयमा पुरा गरे । थप शिक्षाका लागि उनी धरान पुगे, जहाँबाट उनले १० कक्षा (एसईई) उत्तीर्ण गरे । शिक्षाप्रतिको लगावले उनलाई राजधानी काठमाडौँसम्म डोहोऱ्यायो । काठमाडौँको पशुपति बहुमुखी क्याम्पसबाट अर्थशास्त्र विषयमा स्नातक र त्रिभुवन विश्वविद्यालय कीर्तिपुरबाट समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका कार्कीले पछि अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयबाट मानार्थ विद्यावारिधिको सम्मान समेत प्राप्त गरे । कार्कीको शैक्षिक यात्राले के पुष्टि गर्छ भने, सफल उद्यमी बन्न केवल पैसा होइन, समाज र अर्थतन्त्रलाई बुझ्ने प्राज्ञिक ज्ञानको पनि उत्तिकै आवश्यकता हुन्छ ।
काठमाडौँको सङ्घर्ष र अनुशासनको पाठशाला
काठमाडौँ छिर्दा कार्कीका हातमा ठुला लगानीका योजना थिएनन्, तर मनमा केही गर्ने दह्रो अठोट थियो । बिहान ६ बजेदेखि ९ बजेसम्म कलेज पढ्ने कार्की दिउँसोको समयमा चाबहिलस्थित शिक्षा निकेतनमा अध्यापन गर्थे । “शिक्षण पेशाले मलाई धैर्य र मानिसहरूसँग संवाद गर्ने कला सिकाएको थियो,” उनी सम्झिन्छन् ।
उनको दिनचर्या त्यतिमै टुङ्गिँदैनथ्यो । साँझ परेपछि उनी बौद्ध पुग्थे र कराँते प्रशिक्षणमा लाग्थे । कलेज, शिक्षण र कराँते- यी तीन क्षेत्रले उनको युवावस्थालाई अत्यन्तै व्यस्त र अनुशासित बनाएको थियो । कराँतेमा उनले ब्ल्याक बेल्ट मात्र हासिल गरेनन्, राष्ट्रिय स्तरका खेलहरू समेत खेले । यो खेलले उनलाई जीवनका चुनौतीहरूसँग कसरी जुध्ने र कहिल्यै हार नमानी अघि बढ्ने भन्ने शारीरिक र मानसिक शक्ति प्रदान गऱ्यो ।
व्यापारको श्रीगणेश: धागोदेखि गलैँचासम्म
कार्कीको व्यावसायिक यात्राको सुरुवात संयोग र साथीभाइको प्रेरणाबाट भएको थियो । कराँते सिक्ने सिलसिलामै उनका केही साथीहरू ऊनी धागोको व्यापारमा आबद्ध थिए । साथीकै सल्लाहमा उनले २०–२५ हजार रुपैयाँको लगानीबाट धागोको काम सुरु गरे । सुरुमा केही प्राविधिक ज्ञानको अभावले सोचेजस्तो सफलता मिलेन, तर उनले हिम्मत हारेनन् ।
धागो व्यापारको अनुभवले उनलाई गलैँचा उद्योगतर्फ डोहोऱ्यायो । २०४५ सालतिर उनले गलैँचा कारखाना सुरु गरे, जहाँ ३०० भन्दा बढी मजदुरहरू कार्यरत थिए । १०० वटा तानमा बुनिने गलैँचाले उनलाई आर्थिक रूपमा मात्र होइन, व्यवस्थापनको क्षेत्रमा पनि ठुलो अनुभव दिलायो । पछि उनले पश्मिना उद्योगमा पनि हात हाले । व्यापारमा उतारचढाव आइरहन्थ्यो, कहिले बजार खस्कन्थ्यो त कहिले माग बढ्थ्यो, तर कार्कीले हरेक उतारचढावलाई अवसरको रूपमा लिए ।
जलविद्युतको दुनियाँमा पाइला: अँध्यारो चिर्ने यात्रा
सन् १९९९–२००० तिरको कुरा हो, जब नेपालमा जलविद्युतको क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको सहभागिता भर्खरै बामे सर्दै थियो । यही समयमा कार्कीको भेट बटु लामिछाने सँग भयो । बटु पहिलेदेखि नै निर्माण क्षेत्र र जलविद्युतमा आबद्ध थिए । उनीहरूबिचको सहकार्यले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा एउटा नयाँ आयाम थप्यो ।
त्यसबेला चिनियाँ मेसिनरीहरू सस्तो र प्रभावकारी हुने देखिएपछि उनीहरूले जलविद्युत आयोजनामा लगानी गर्ने आँट गरे । कार्कीको प्रत्यक्ष संलग्नता भएको पहिलो आयोजना ५ मेगावाटको ‘सिउरी खोला जलविद्युत आयोजना’ थियो । यस आयोजनाको प्रबन्ध निर्देशक (MD) भएर काम गर्दा उनले आयोजना निर्माणको जटिलता, बैङ्किङ प्रक्रिया र स्थानीय व्यवस्थापनलाई नजिकबाट बुझे ।
सिउरीको सफलतापछि कार्की रोकिएनन् । उनले २५ मेगावाटको सिङ्गटी हाइड्रो पावरको नेतृत्व गरे । त्यसपछि ५४ मेगावाटको सुपर दोर्दीमा बोर्ड सदस्यको रूपमा काम गरे । यस्तै १९.८ मेगावाटको बेनी हाइड्रोका अध्यक्षका रूपमा उनले आयोजना सम्पन्न गरे । जलविद्युतमा उनको यात्रा ५ मेगावाटबाट सुरु भएर आज सयौँ मेगावाटसम्म पुगेको छ । खुदी (२६ मेगावाट), सभाखोला (ए, बी र सी), नार खोला (६५ मेगावाट) र अन्नपूर्ण (८६ मेगावाट) जस्ता ठुला आयोजनाहरूमा उनको समूहको अर्बौँको लगानी र संलग्नता छ । आज उनी आबद्ध विभिन्न प्रोजेक्टहरू गरी करिब ३०० देखि ४०० मेगावाट विद्युत उत्पादनको चरणमा छन् ।
इप्पानको नेतृत्व र नीतिगत वकालत
ऊर्जा उद्यमीहरूको छाता सङ्गठन ‘स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपाल’ (इप्पान) को अध्यक्षका रूपमा कार्कीले खेलेको भूमिका अविस्मरणीय छ । उनको कार्यकालमा निजी क्षेत्रका प्रवद्र्धकहरूको समस्या सरकारसम्म पुऱ्याउने र नीतिगत सुधारका लागि दबाब दिने काममा उनी सधैँ अग्रपङ्क्तिमा रहे ।
“हामी जलविद्युतमा आत्मनिर्भर मात्र होइन, निर्यातकर्ता बन्नुपर्छ,” भन्ने उनको दृढ धारणा छ । नेपाल र भारतबिच भएको १० हजार मेगावाट विद्युत खरिदको सम्झौता र बङ्गलादेशसँगको विद्युत व्यापारको ढोका खुल्नुमा निजी क्षेत्र र इप्पानको निरन्तरको खबरदारीको ठुलो हात रहेको उनी बताउँछन् । सरकारले स्थिर नीति ल्याउने हो भने नेपालको आर्थिक समृद्धिको मेरुदण्ड नै जलविद्युत हुने उनको विश्वास छ ।
सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय पक्ष
व्यापार र नाफा मात्र गणेश कार्कीको प्राथमिकता होइन । आफ्नो जन्मथलो र समाजप्रति उनी उत्तिकै जिम्मेवार छन् । झापाको दमकमा स्कुल, कलेज र अस्पताल स्थापनामा उनको सक्रिय सहभागिता र लगानी छ । “शिक्षा र स्वास्थ्य आधारभूत आवश्यकता हुन्, यसमा राज्यले मात्र होइन, हामी व्यवसायीले पनि आफ्नो ठाउँबाट योगदान गर्नुपर्छ,” उनी भन्छन् ।
आयोजना प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई आयोजनामा सहभागी गराउने र उनीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्ने काममा पनि कार्कीले सधैँ ध्यान दिएका छन् । उनी जहाँ पुग्छन्, त्यहाँ विकास र रोजगारीको अवसर सँगै लिएर जान्छन् ।
कराँते र अनुशासन: सफलताको मन्त्र
सफल उद्यमी बनेपछि पनि कार्कीले आफ्नो खेल प्रेमलाई भुलेका छैनन् । आज पनि उनी कोशीरो कराँतेको अध्यक्षका रूपमा सक्रिय छन् । कराँतेले सिकाएको अनुशासन र ‘फाइटिङ स्पिरिट’ ले नै उनलाई व्यापारका जटिल मोडहरूमा हार नमानी अघि बढ्न सिकाएको हो । “जीवन एउटा कराँतेको रिङ जस्तै हो, जहाँ विपक्षी (चुनौती) आउँछन्, तर तपाईँले आफ्नो प्रतिरक्षा गर्दै प्रहार गर्न सिक्नुपर्छ,” उनी खेल र जीवनलाई यसरी जोड्छन् । उनी राष्ट्रिय गोजुरियो कराते को अध्यक्ष समेत हुन् ।
++++++++++++++
नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणा र सन्देश
कार्कीको जीवनमा साथीभाइको सङ्गतले नै व्यापार र जलविद्युतको बाटो देखायो । त्यसैले, सफल हुनका लागि असल र दूरदृष्टि भएका मानिसहरूसँग सङ्गत गर्नु आवश्यक छ ।
व्यापारमा उतारचढाव आउँछन् । धागो र गलैँचा व्यापारमा डुबेका कार्कीले हिम्मत नहारेकै कारण आज उनी जलविद्युतका हस्ती बनेका छन् ।केवल एउटा क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई शिक्षा, खेलकुद र समाजसेवालाई सँगसँगै लैजान सकिन्छ भन्ने उदाहरण उनले पेस गरेका छन् ।कार्की भन्छन्, “नेपालमै धेरै सम्भावना छन्, विदेशी लगानी मात्र होइन, हामी आफैँले पनि ठुला आयोजना बनाउन सक्छौँ ।”
झापामा जन्मिएर काठमाडौँको सङ्घर्ष चिर्दै जलविद्युतको उचाइ छुने गणेश कार्कीको यात्रा हरेक नेपालीका लागि प्रेरणादायी छ । उनले बगाएको पसिनाले आज नेपालका खोलाहरूबाट बिजुली बल्न थालेको छ । एउटा कुशल ऊर्जा उद्यमी, नेतृत्वदायी व्यक्तित्व र समाजसेवीका रूपमा कार्कीले पुऱ्याएको योगदानले नेपालको समृद्धिमा इँटा थप्ने काम गरेको छ । उनको जीवनले सिकाउँछ—मिहिनेत, अनुशासन र सही समयको पहिचान गर्ने हो भने सफलताको शिखर चुम्न कतै टाढा जानु पर्दैन । गणेश कार्की केवल एक उद्यमी मात्र होइनन्, उनी अँध्यारो चिरेर उज्यालो नेपाल बनाउने सपनाका एक सारथि पनि हुन् ।
-नेपाल पूर्वाधार म्यागेजिनबाट
