नेपाल पूर्वाधार काठमाडौँ । ‘कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा’ नेपाली समाजमा प्रचलित चर्चित उखान हो। तर यो उखानको आधार बनेको काठमाडौँको हाँडीगाउँमा मनाइने जात्रा भने अनौठो परम्परा मात्र नभई नेपालको मौलिक संस्कृति, धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक सम्पदाको जीवन्त उदाहरण हो।
प्रत्येक वर्ष कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्ट मनाइने यो जात्रा ‘चोक्टे नारायण जात्रा’का नामले समेत परिचित छ। जात्राका क्रममा ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरका प्रतीक रहेका ३ ओटा खट निकालेर विभिन्न टोल परिक्रमा गराइन्छ। अन्य जात्राभन्दा फरक शैली र विशिष्ट परम्पराका कारण यसले छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान बनाएको छ।
यस जात्राको सबैभन्दा रोचक पक्ष खटको बनावट हो। सामान्यतया अन्य जात्रामा देवताको मूर्ति माथि र गजुर तल हुने परम्परा भए पनि हाँडीगाउँको जात्रामा गजुर तल र देवताको मूर्ति माथि राखिन्छ। बाँस र काठको प्रयोग गरी बनाइएका खटलाई विशेष शैलीमा घुमाउँदै नगर परिक्रमा गराउने चलनले जात्रालाई थप विशिष्ट बनाएको छ।
तीन देवता, तीन खट र फरक परम्परा
जात्राका क्रममा हाँडीगाउँका तीन फरक टोलबाट ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरका खट निकालिन्छन्। माथिल्लो ठटालटोलबाट ब्रह्माको, बीचको न्याल्मटोलबाट विष्णु अर्थात् नारायणको र तल्लो कोटालटोलबाट महेश्वरको खट निकालेर पूजा गर्ने परम्परा छ।
तीनवटै खटको दर्शन तथा पूजाआराधना गर्न स्थानीय बासिन्दा र अन्य क्षेत्रबाट आएका भक्तजनको सहभागिता रहने गर्छ। जात्राले स्थानीय समुदायलाई एकै ठाउँमा जोड्नुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएको छ।
खट सजाउन मैनबाट बनाइएका फूल प्रयोग गरिनु पनि यस जात्राको विशेषता हो। खट घुमाउने क्रममा झर्ने फूल टिप्न मानिसहरू उत्साहित हुने गर्छन्। स्थानीय जनविश्वासअनुसार ती फूलको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ।
१२ वर्षसम्म सुत्केरी हुन नसकेको किंवदन्ती
हाँडीगाउँको जात्राको उत्पत्तिबारे विभिन्न किंवदन्ती प्रचलित छन्। जनश्रुतिअनुसार एउटी गर्भवती महिला १२ वर्षसम्म सुत्केरी हुन नसकेपछि नारायणको आराधना गर्न पुगेकी थिइन्। नारायणलाई प्रसन्न पार्न अन्यत्र नभएको जात्रा देखाउने वाचा गरेपछि उनको मनोकामना पूरा भएको र त्यसैको सम्झनामा यो जात्रा सुरू भएको विश्वास गरिन्छ।
यो किंवदन्तीले जात्रालाई धार्मिक आस्था र जनविश्वाससँग जोडेको छ। यद्यपि यसको उत्पत्तिसम्बन्धी कथन जनश्रुतिमा आधारित छन्, जसले स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक स्मृति र परम्परालाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
प्राचीन इतिहास बोकेको हाँडीगाउँ
काठमाडौँको पुरानो बस्तीमध्ये एक मानिने हाँडीगाउँ ऐतिहासिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ। यस क्षेत्रलाई किराँतकालमा अन्डीपृंग र लिच्छविकालमा अन्डीग्राम भनिने गरेको उल्लेख पाइन्छ।
यहाँको जात्राले प्राचीन बस्तीको इतिहास, धार्मिक विश्वास र नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न योगदान पुर्याएको छ। स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागितामा निरन्तर मनाइँदै आएको यो पर्व काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक विविधताको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
उखान मात्र होइन, सांस्कृतिक गौरव
‘कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा’ भन्ने उखान नेपाली भाषामा अरूभन्दा फरक, अनौठो वा असामान्य कामलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ। तर हाँडीगाउँका बासिन्दाका लागि यो उखानभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेको सांस्कृतिक सम्पदा हो।
पुर्खादेखि चलिआएको परम्परालाई निरन्तरता दिँदै स्थानीय समुदायले यस जात्रामार्फत आफ्नो मौलिक पहिचान र सांस्कृतिक गौरव जोगाइरहेको छ। विशिष्ट खट, धार्मिक अनुष्ठान, स्थानीय किंवदन्ती र सामुदायिक सहभागिताले हाँडीगाउँको जात्रालाई नेपालको सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक विशेष उत्सवका रूपमा स्थापित गरेका छन्।
आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशबीच पनि यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। हाँडीगाउँको जात्रा केवल विगतको सम्झना होइन, भावी पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति र पहिचान हस्तान्तरण गर्ने जीवन्त माध्यम पनि हो।
